AGS AGS Coğrafya - 2. Konu: Türkiye'nin İklimi, Bitki Örtüsü & Hidrografyası

Türkiye, jeolojik olarak genç oluşumlu (III. ve IV. jeolojik zamanlarda oluşmuş) bir ülkedir. Alp-Himalaya orojenez kuşağında yer alması nedeniyle kırıklı fay hatları fazladır, ortalama yükseltisi ve tektonik deprem riski yüksektir. Doğru cevap A şıkkıdır.

Dağların kıyıya paralel uzanması; denizel etkinin iç kesimlere girmesini engeller, kıyı ile iç kesim arasındaki ulaşımı zorlaştırır (geçitler gerektirir), boyuna kıyı tipi oluşturur ve kıyıda yağışı artırır. Ancak akarsu havzalarının tamamen kapalı havza olmasını dağların uzanışı tek başına belirlemez; kapalı havza kuraklık ve drenaj yetersizliğiyle ilgilidir (örneğin Karadeniz'deki Çoruh, Kızılırmak, Yeşilırmak açık havzadır). Doğru cevap D şıkkıdır.

İzmir ile Van yaklaşık aynı enlemdedir (dolayısıyla Güneş ışınlarını aynı açıyla alırlar). Aralarındaki sıcaklık farkı, İzmir'in deniz seviyesinde (denizel) ve Van'ın yüksekte (yükselti ve karasallık) olmasından kaynaklanır. Doğru cevap B şıkkıdır.

Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde deniz seviyesinin yükselmesiyle vadilerin su altında kalıp kıyıya paralel adaların oluşması 'Dalmaçya kıyı tipi'dir. Türkiye'de Antalya Kaş-Finike kıyılarında görülür. Doğru cevap C şıkkıdır.

Kalker, jips ve kaya tuzu gibi suda kolay çözünebilen kayaçların kimyasal yolla aşınması ve birikmesiyle oluşan şekillere 'Karstik şekiller' denir. Akdeniz'de Teke-Taşeli bölgesinde yaygındır. Doğru cevap E şıkkıdır.

Türkiye arazisi engebeli ve eğimli olduğu için akarsuların akış hızları yüksektir, aşındırma güçleri fazladır, hidroelektrik potansiyelleri zengindir. Ancak akış hızlarının yüksek olması ve rejimlerinin düzensizliği nedeniyle iç su taşımacılığına (ulaşıma) elverişli değillerdir (yalnızca Bartın Çayı'nın alt kısmında küçük tekneler işler). Dolayısıyla ulaşıma elverişli oldukları söylenemez. Doğru cevap A şıkkıdır.

Volkanik patlama sonucu çıkan lavların akarsu vadisini tıkamasıyla oluşan göllere 'Volkanik set gölü' denir. Van Gölü Türkiye'nin en büyük volkanik set gölüdür. Doğru cevap B şıkkıdır.

Sert karasal iklim bölgelerinde çayır örtüsü altında oluşan, humusça çok zengin verimli koyu renkli topraklara 'Çernezyom' denir. Türkiye'de Erzurum-Kars-Ardahan yöresinde görülür. Doğru cevap D şıkkıdır.

Maki örtüsünün tahrip edildiği alanlarda oluşan bodur çalı topluluklarına 'Garig' (veya frigana) adı verilir. Doğru cevap C şıkkıdır.

Sibirya Yüksek Basıncı (SYB), kış aylarında karasal soğuma nedeniyle oluşan termik kökenli bir basınç merkezidir. Türkiye'ye kuzeydoğudan girerek şiddetli ayaz ve kuru soğuk yapar. Doğru cevap B şıkkıdır.

Heyelanın oluşmasında eğim, killi toprak yapısı, bol yağış ve ilkbahardaki kar erimeleriyle toprağın suya doyması temel etkendir. Doğu Karadeniz'de bu koşullar en üst seviyededir. Doğru cevap E şıkkıdır.

Çukurova (Seyhan ve Ceyhan), Bafra (Kızılırmak) ve Çarşamba (Yeşilırmak) akarsuların taşıdığı alüvyonları denize döküldükleri kıyıda biriktirmesiyle oluşmuş 'delta ovaları'dır. Doğru cevap A şıkkıdır.

Dağları aşıp vadi boyunca alçalan havanın her 100 metrede 1°C ısınarak fön rüzgarı etkisi oluşturması ve çevresine göre çukurda kalan bu alanlarda kış ılıklığı yaratması mikroklima alanları oluşturur. Doğru cevap C şıkkıdır.

Teke ve Taşeli platoları Akdeniz bölgesinde yer alan, kalkerli karstik yapıları sebebiyle yer üstü sularının hemen yer altına sızdığı, tarım ve yerleşmenin kısıtlı olduğu platolardır. Doğru cevap D şıkkıdır.

Cilo (Hakkari), Kaçkar (Rize), Erciyes (Kayseri) ve Ağrı dağları 3000 metrenin üzerinde olup buzul şekilleri barındırır. Yıldız (Istranca) Dağları ise Marmara'da Trakya kesiminde yer alır ve ortalama yükseltisi 1000 metre civarındadır; buzul izi barındırmaz. Doğru cevap B şıkkıdır.

36-42 K paralelleri Türkiye'nin Kuzey Yarımküre orta kuşakta olduğunu gösterir. En kuzeyi ile en güneyi arasında $42 - 36 = 6$ paralel fark vardır; $6 \times 111 = 666$ km mesafe bulunur. Doğusu ile batısı arasında $45 - 26 = 19$ meridyen, yani $19 \times 4 = 76$ dakika yerel saat farkı vardır. Ancak ortalama yükseltinin 1132 metre olması matematik değil, özel (göreceli) konuma aittir. Doğru cevap E şıkkıdır.

Eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşan boğulmuş vadi kıyılarına 'Ria tipi kıyı' denir. İstanbul, Çanakkale Boğazları ve Haliç tipik örnekleridir. Doğru cevap A şıkkıdır.

Rize'nin kıyıda yer alması ve hemen arkasında yükselen dağların nemli Karadeniz havasını tutarak orografik yağışa dönüştürmesi (denizellik ve dağların konumu/yükselti); Tuz Gölü ve Iğdır'ın ise etrafının yüksek dağlarla çevrili kapalı çukur alanlar olması belirleyicidir. Doğru cevap C şıkkıdır.

Aras ve Kura nehirleri Doğu Anadolu'dan doğar, Ermenistan ve Azerbaycan topraklarından geçerek Hazar Denizi'ne dökülürler. Doğru cevap B şıkkıdır.

Türkiye'deki en tipik tombolo (saplı ada) örnekleri Marmara Denizi'ndeki Kapıdağ Yarımadası ve Karadeniz'deki Sinop İnceburun Yarımadası'dır. Doğru cevap D şıkkıdır.