kpss • turkce 5 dk okuma süresi 23 Ekim 2026
KPSS Türkçe Dil Bilgisi ve Cümle Bilgisi Konu Anlatımı
KPSS Türkçe Dil Bilgisi ve Cümle Bilgisi rehberinde sözcük türleri, ekler, fiilimsiler, cümlenin ögeleri, fiilde çatı ve cümle türleri arasındaki ilişkiler açıklanmaktadır. Yüklemin yapısı, anlamı ve cümledeki görevinden hareketle öge belirleme, birleşik cümleleri sınıflandırma ve dil bilgisi kurallarını uygulama becerileri özgün çözümlü sorularla ele alınmaktadır.
T
TestAkademisi Türkçe Zümresi
Akademik İçerik ve Müfredat Kurulu
Dil Bilgisi ve Cümle Bilgisi, KPSS Lisans Genel Yetenek Türkçe testinde sözcüklerin yapılarını, görevlerini ve cümle içindeki ilişkilerini anlamayı gerektiren konu alanıdır. Sözcükte yapı ve ekler, isim ve fiil türleri, zamirler, sıfatlar, zarflar, edatlar, bağlaçlar, fiilimsiler, cümlenin ögeleri, fiilde çatı ve cümle türleri bu kapsamda değerlendirilir. Soruların yıllara göre dağılımı değişebildiği için her alt başlık için sabit bir soru sayısı öngörülmemelidir. Dil bilgisi sorularında biçimsel özellikler kadar sözcüğün cümledeki işlevi de önemlidir. Örneğin bir sözcüğün türünü yalnızca aldığı eke bakarak belirlemek doğru değildir; cümlede hangi sözcüğü nitelediği, hangi ögeyi karşıladığı ve yüklemle nasıl ilişki kurduğu incelenmelidir.
Sözcükte Yapı: Kök, Gövde, Yapım Eki ve Çekim Eki
Sözcükler yapı bakımından basit, türemiş ve birleşik olarak sınıflandırılır. Yapım eki almamış sözcükler, çekim eki alsalar bile yapı bakımından basit kabul edilir. Örneğin “evlerimizden” sözcüğü ev köküne çoğul, iyelik ve ayrılma hâli ekleri almıştır; yeni bir sözcük türetilmediği için basit yapıdadır. “Gözlük” sözcüğünde ise göz köküne gelen -lük yapım eki yeni bir anlam oluşturmuş, sözcük türemiştir. İki veya daha fazla sözcüğün birleşmesiyle oluşan birleşik sözcüklerde yapı ve yazım özellikleri ayrıca değerlendirilir. Kök, sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır; gövde ise yapım eki almış kök veya gövdedir. Bir sözcüğün kökü belirlenirken yalnızca ses benzerliği yeterli olmaz; anlam ilişkisi de kurulmalıdır. Çekim ekleri sözcüğün cümledeki görevini veya dil bilgisel ilişkisini belirlerken yapım ekleri yeni sözcükler oluşturabilir.
- Basit sözcük: “kitaplar” sözcüğünde kitap kökü ve çoğul eki vardır; yapım eki bulunmaz.
- Türemiş sözcük: “kitaplık” sözcüğünde -lık yapım eki yeni bir sözcük oluşturur.
- Gövde: “gözlükçü” sözcüğünde göz kökünden önce gözlük, ardından gözlükçü gövdesi oluşur.
- Çekim eki: “evimizde” sözcüğündeki iyelik ve bulunma hâli ekleri sözcüğün temel sözlüksel anlamını yeni bir sözcüğe dönüştürmez.
Basit Sözcük ile Kök Hâlindeki Sözcük Aynı Şey Değildir
Basit sözcük çekim eki alabilir; önemli olan yapım eki almamış olmasıdır. “Yollarımızdan” sözcüğü kök hâlinde değildir ama basit yapıdadır. “Yolcu” ise -cu yapım ekiyle türemiştir.
Sözcük Türleri: İsim, Sıfat, Zamir, Zarf ve Edat
Sözcük türleri belirlenirken kelimenin cümlede üstlendiği görev esas alınır. İsim varlıkları, kavramları ve durumları karşılar; sıfat isimleri niteler veya belirtir; zamir isimlerin yerini tutar. Zarflar fiilleri, fiilimsileri, sıfatları veya başka zarfları zaman, durum, miktar ve yön bakımından etkileyebilir. Edatlar tek başlarına tam bir ilişki kurmaktan çok başka sözcüklerle birlikte anlam ilişkisi oluşturur. Bağlaçlar sözcükleri veya cümleleri birbirine bağlar. Ünlemler duygu, seslenme ve tepki bildirebilir. Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı türlerde kullanılabilir. “Güzel bir kitap” ifadesinde güzel sözcüğü kitabı niteleyen sıfattır; “Güzel konuştu.” cümlesinde ise konuşma eyleminin nasıl gerçekleştiğini belirten zarftır. Bu nedenle sözcük türü, bağlamdan bağımsız biçimde belirlenemez.
- Sıfat: “Hızlı tren geldi.” cümlesinde hızlı, tren ismini niteler.
- Zarf: “Tren hızlı ilerledi.” cümlesinde hızlı, ilerlemek fiilini durum bakımından belirtir.
- Zamir: “Bazıları toplantıya katıldı.” cümlesinde bazıları, isim görevinde kullanılan bir grubun yerini tutar.
- Bağlaç ve edat: “Ali ve Ece geldi.” cümlesindeki ve bağlaçtır; “Senin için geldim.” cümlesindeki için edattır.
Fiiller, Kipler, Kişi Ekleri ve Fiilimsiler
Fiiller iş, oluş veya durum bildirir ve çekimli biçimleri kip ile kişi özellikleri taşır. Haber kipleri zaman ilişkisi kurar: görülen geçmiş zaman -dı, öğrenilen geçmiş zaman -mış, şimdiki zaman -yor, gelecek zaman -acak ve geniş zaman -r ekleriyle oluşturulabilir. Dilek kipleri gereklilik, şart, istek veya emir anlamları taşır. Fiilimsiler ise fiilden türedikleri hâlde cümlede çekimli fiil gibi kişi ve kip bildirerek temel yüklem görevini üstlenmez. İsim-fiiller -ma, -ış, -mak; sıfat-fiiller -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş; zarf-fiiller -ken, -ince, -ip, -erek gibi eklerle oluşturulabilir. Ancak her ek aynı biçimde kullanıldığında fiilimsi oluşturmaz. Örneğin “Dondurma aldım.” cümlesindeki dondurma isimdir; “Kitap okumayı seviyorum.” cümlesindeki okumayı ise isim-fiil grubudur. Fiilimsi grupları cümlelerin birleşik yapı kazanmasında önemli rol oynar.
- İsim-fiil: “Yüzmek sağlıklıdır.” cümlesinde yüzmek, özne görevindedir.
- Sıfat-fiil: “Gelen öğrenciler sınıfa geçti.” cümlesinde gelen, öğrenciler ismini niteler.
- Zarf-fiil: “Gülerek konuştu.” cümlesinde gülerek, konuşma eyleminin nasıl yapıldığını belirtir.
- Çekimli fiil: “Öğrenciler çalışıyor.” cümlesinde çalışıyor, zaman ve kişi bakımından çekimlenmiş yüklemdir.
Örnek Soru Analizi: Sözcük Türleri ve Fiilimsiler
İnteraktif SoruAşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu anlamda verilen sözcük türü bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) **Güzel** bir manzara izledik.
B) **Eski** kitapları bağışladı.
C) **Çalışkan** öğrenciler ödül aldı.
D) **Hızlı** koşarak bitiş çizgisine ulaştı.
E) **Mavi** gömleğini giydi.
Tahminin:
Cümlenin Ögeleri: Yüklem, Özne, Nesne ve Tümleçler
Cümlenin ögeleri belirlenirken önce yüklem bulunur; diğer ögeler yükleme yöneltilen anlamlı sorularla belirlenir. Yüklem, cümlenin temel yargısını taşır ve isim veya fiil soylu olabilir. Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan ya da durumun taşıyıcısı olan ögedir. Nesne, geçişli fiillerin etkilediği varlığı karşılar; belirtili nesne “kimi, neyi”, belirtisiz nesne ise “ne” sorularıyla bulunabilir. Dolaylı tümleç olarak da adlandırılan yer tamlayıcısı, yönelme, bulunma veya ayrılma hâl ekleriyle yükleme bağlanır. Zarf tümleci zaman, durum, miktar, neden ve koşul gibi anlamlar bildirir. Edat tümleci terimi bazı geleneksel kaynaklarda kullanılsa da edat gruplarının sınıflandırılması kaynaklara göre değişebilir. Ögeleri belirlerken sözcük türleriyle cümle ögeleri karıştırılmamalıdır: Bir isim özne, nesne veya tümleç olabilir.
- Yüklem: “Ayşe kitabı dikkatle okudu.” cümlesinde okudu.
- Özne: Aynı cümlede işi yapan Ayşe'dir.
- Belirtili nesne: “Kitabı” sözcüğü, “neyi okudu?” sorusuna cevap verir.
- Zarf tümleci: “Dikkatle” sözcüğü, okuma eyleminin nasıl yapıldığını bildirir.
Her -de veya -den Ekli Sözcük Yer Tamlayıcısı Olmayabilir
Ögeler yalnızca eklerine bakılarak belirlenmez. “Evde oturuyor.” cümlesinde evde yer tamlayıcısıdır. “Korkudan titredi.” cümlesinde korkudan sözcüğü neden bildirerek zarf tümleci işlevi görebilir. Soruyu yüklemin anlamına göre kurmak gerekir.
Fiilde Çatı: Etken, Edilgen, Dönüşlü, İşteş ve Geçişlilik
Fiilde çatı, fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi gösterir. Etken çatıda işi yapan özne bellidir: “Çocuk camı kırdı.” Edilgen çatıda işi yapan belirtilmez veya geri planda kalır; fiil çoğunlukla -l veya -n eki alır: “Cam kırıldı.” Ancak bu ekler her sözcükte otomatik olarak edilgenlik oluşturmaz. Dönüşlü fiillerde özne yaptığı işten etkilenir: “Çocuk yıkandı.” İşteş fiiller karşılıklı veya birlikte yapılan eylemleri anlatabilir: “İki arkadaş selamlaştı.” Geçişlilik ise fiilin nesne alabilme özelliğidir. “Kitabı okudu.” cümlesinde okumak geçişlidir; “Uyudu.” cümlesinde uyumak nesne alamadığı için geçişsizdir. Ettirgenlikte özne işi başkasına yaptırır: “Usta kapıyı boyattı.” Çatı incelemesinde ekin biçimi kadar eylemin gerçek anlamı ve özne ilişkisi de önemlidir.
Örnek Soru Analizi: Cümlenin Ögeleri
İnteraktif Soru“Öğrenciler sabah kütüphanede yeni kaynakları dikkatle inceledi.” cümlesiyle ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi yanlıştır?
A) Yüklem “inceledi” sözcüğüdür.
B) Özne “öğrenciler” sözcüğüdür.
C) “Yeni kaynakları” belirtili nesnedir.
D) “Sabah” zaman bildiren zarf tümlecidir.
E) “Kütüphanede” sözcüğü belirtili nesnedir.
Tahminin:
Cümle Türleri: Yüklemin Türü, Yeri, Anlamı ve Yapısı
Cümleler yüklemin türüne göre fiil cümlesi ve isim cümlesi; yüklemin yerine göre kurallı ve devrik; anlamına göre olumlu, olumsuz ve soru cümlesi gibi sınıflara ayrılabilir. Fiil cümlesinde yüklem çekimli bir fiildir: “Çocuk koştu.” İsim cümlesinde yüklem isim veya isim soylu bir sözcüktür: “Hava soğuktu.” Kurallı cümlede yüklem sonda, devrik cümlede ise sonda değildir. Olumsuzluk fiillerde -ma/-me veya değil sözcüğüyle kurulabilir: “Gelmedi.”, “Hazır değil.” Soru cümlesi yalnızca soru ekiyle kurulmaz; soru sözcükleri de soru anlamı oluşturabilir. Yapısına göre basit, birleşik, sıralı ve bağlı cümle ayrımı yapılır. Birleşik cümlelerde fiilimsi, şartlı yan cümle veya iç içe geçmiş cümle gibi yapılar bulunabilir. Sıralı cümleler birden fazla yüklemin virgül veya noktalı virgülle ayrılmasıyla, bağlı cümleler ise bağlaçlarla ilişkilendirilen yargılarla oluşabilir.
- Fiil cümlesi: “Çocuk bahçede oynadı.” Yüklem fiildir.
- İsim cümlesi: “Bahçe oldukça sessizdi.” Yüklem isim soyludur.
- Devrik cümle: “Geldi sonunda beklediğimiz gün.” Yüklem sonda değildir.
- Sıralı cümle: “Kapıyı açtı, içeri girdi.” İki ayrı çekimli yüklem vardır.
Dil Bilgisi ve Cümle Bilgisinde Kritik Ayrımlar
Dil bilgisi sorularında biçimsel benzerlikler yanıltıcı olabilir. Yapım eki yeni sözcük oluştururken çekim eki sözcüğün cümledeki ilişkisini düzenler; ancak bazı eklerin görevini belirlemek için sözcüğün anlamı ve kullanımı birlikte incelenmelidir. Fiilimsi ile çekimli fiil arasındaki temel ayrım, fiilimsinin kişi ve kip ekiyle yargı bildiren çekimli yüklem olmamasıdır. Sözcük türü ile cümle ögesi de farklı sınıflandırmalardır: “Öğrenci” isim türündedir, fakat cümlede özne veya nesne olabilir. Fiilde çatı, fiilin özne ve nesneyle ilişkisini açıklarken cümle türleri bütün cümlenin yapısını sınıflandırır. Bu kavramları birbirine karıştırmamak için her soruda incelenen birimin sözcük, fiil veya cümle olup olmadığı belirlenmelidir.
- Yapım eki ile çekim eki ayrımında yeni bir sözlüksel anlam oluşup oluşmadığını inceleyin.
- Sıfat ve zarf ayrımında sözcüğün ismi mi, fiili mi nitelediğini belirleyin.
- Cümle ögelerini yüklemden hareketle bulun; ekleri tek başına ölçüt kabul etmeyin.
- Cümle türünü belirlerken yüklemin türü, yeri, anlamı ve cümlenin yapısını ayrı ayrı değerlendirin.
Öğrendiklerini Hemen Test Et
KPSS Lisans (Genel Yetenek & Genel Kültür) Dil Bilgisi ve Cümle Bilgisi #1
Bu rehberdeki soru tiplerini pekiştirmek için 20 özgün soru ve adım adım açıklamalı çözümlerden oluşan ücretsiz deneme testine hemen başlayın.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Dil Bilgisi ve Cümle Bilgisi Hakkında Merak Edilenler
KPSS Türkçe dil bilgisinde sözcük türleri nasıl belirlenir?
Sözcük türü, kelimenin cümledeki görevine göre belirlenir. Bir ismi niteleyen sözcük sıfat, fiilin nasıl veya ne zaman yapıldığını belirten sözcük zarf olabilir. Örneğin “güzel ev” ifadesinde güzel sıfat, “güzel konuştu” ifadesinde ise zarftır. Bu nedenle sözcüğün anlamı kadar hangi sözcükle ilişki kurduğu da incelenmelidir.
Fiilimsi ile çekimli fiil arasındaki fark nedir?
Çekimli fiil, kip ve kişi özellikleriyle yargı bildirir: “Öğrenci çalışıyor.” Fiilimsi ise fiilden türediği hâlde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılır ve tek başına çekimli fiil gibi yargı bildirmez: “Çalışan öğrenci geldi.” cümlesindeki çalışan sıfat-fiildir. Fiilimsiler cümle içinde yan yargı ilişkileri kurabilir ve birleşik cümlelerin oluşmasında rol oynar.
Cümlenin ögeleri hangi sırayla bulunur?
Önce yüklem belirlenir; çünkü diğer ögeler yüklemin bildirdiği yargıya göre değerlendirilir. Ardından işi yapan veya durumu taşıyan özne bulunur. Yüklemin geçişliliğine göre nesne, hâl ekleri ve anlam ilişkilerine göre yer tamlayıcısı, zaman, durum, neden ve miktar bildiren ifadeler belirlenir. Son aşamada her ögenin yüklemle kurduğu anlam ilişkisi kontrol edilerek sınıflandırma doğrulanır.
İlgili Rehber & Makaleler
Tümünü Gör →kpss
KPSS Türkçe Paragraf Tamamlama: Metin Dil Bilimsel Bağdaşıklık ve Boşluk Doldurma Kuralları
KPSS Türkçe testinin paragrafta yapı bölümünde yer alan paragraf tamamlama sorularını; bağdaşıklık (dil bilgisel referanslar), tutarlılık (mantıksal akış) ve boşluğun paragraftaki konumuna göre inceliyoruz. Giriş, gelişme ve sonuç cümlelerindeki bağlaç geçişleri ile zamir göndermelerinin metin tamirindeki belirleyici rollerini somut soru analizleriyle ele alıyoruz.
kpssKPSS Türkçe Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri Konu Anlatımı
KPSS Türkçe Yazım Kuralları ve Noktalama konusunda büyük harflerin kullanımı, birleşik sözcüklerin yazımı, bağlaçların ve eklerin doğru yazılışı, sayıların yazımı ve kısaltmaların kuralları açıklanmaktadır. Nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta, kesme işareti ve diğer noktalama işaretlerinin görevleri özgün örnekler ve çözümlü sorularla ele alınmaktadır.
kpssKPSS Türkçe Anlatım Bozuklukları: Dil Bilgisi Kuralları ve Çözümlü Sorular
KPSS Türkçe Anlatım Bozuklukları konusunda gereksiz sözcük kullanımı, anlamca çelişen ifadeler, sözcüğün yanlış anlamda kullanılması, mantık hataları ve dil bilgisine dayalı bozukluklar ayrıntılı biçimde incelenmektedir. Özne-yüklem uyuşmazlığı, nesne eksikliği, çatı uyumsuzluğu ve tamlama yanlışlıkları özgün çözümlü sorularla açıklanmaktadır.