DUS DUS Fizyoloji - 2. Konu: Sinir Sistemi, Duyu & Ağrı Fizyolojisi

Pulpada dentin-pulpa bileşkesine uzanan miyelinli A-delta lifleri hızlı iletim yapar (5-30 m/sn) ve keskin, iyi lokalize, batıcı ağrıyı iletir. Miyelinsiz C lifleri ise pulpa çekirdeğinde yer alır, yavaş iletir ve künt, zonklayıcı, yaygın derin ağrıdan sorumludur.

Miyelinsiz C lifleri ince çaplıdır (0.4-1.2 mikrometre) ve iletim hızı yavaştır (0.5-2 m/sn). Doku harabiyeti, iltihap mediyatörleri (bradikinin, prostaglandin, histamin) ile uyarılır ve pulpanın derin, zonklayıcı, uykudan uyandıran ağrısını taşır.

Brännström Hidrodinamik Teorisi'ne göre soğuk, sıcak, kurutma veya hipertonik şekerli sıvılar dentin tübülleri içindeki dentinal sıvının içe veya dışa doğru hızlı hareketine yol açar. Bu mekanik sıvı hareketi pulpa-dentin sınırındaki A-delta sinir uçlarını mekanik deformasyonla uyararak ağrı oluşturur.

Trigeminal sinirin ağrı ve ısı duyusunu taşıyan lifleri beyin sapına girdikten sonra aşağı inerek nucleus spinalis nervi trigemini'ye, özellikle de medulladaki subnucleus caudalis bölgesine (medullospinal ağrı merkezi) sinaps yapar.

Santral sinir sistemi içinde hücre gövdesi barındıran TEK primer duyusal ganglion nucleus mesencephalicus nervi trigemini'dir. Çiğneme kaslarının iğciklerinden ve periodontal ligament mekanoreseptörlerinden gelen propriyosepsiyon nöron gövdeleri burada yer alır.

Dişler arasına aniden sert bir cisim girdiğinde periodontal ligamentteki mekanoreseptörler hızla uyarılır. Bu sinyal beyin sapı internöronları aracılığıyla çiğneme kaslarını (masseter, temporalis) inhibe eder ve digastrik kası uyararak çeneyi açar (koruyucu refleks).

Enkefalinler, endorfinler ve dinorfinler endojen opioid peptitlerdir. Ağrı iletiminde presinaptik uçtaki opiyat reseptörlerine (özellikle mu ve delta) bağlanarak kalsiyum girişini engeller ve Substans P ile glutamat salınımını baskılar (Kapı-Kontrol mekanizması).

Dil ön 2/3 tat duyusunu N. Facialis (VII) dalı olan Chorda tympani taşır (genel duyuyu ise N. Lingualis - V3 taşır). Dil arka 1/3 tat ve genel duyusunu N. Glossopharyngeus (IX), epiglot ve kök bölgesini N. Vagus (X) taşır.

Glutamat, santral sinir sistemindeki ve primer afferent nosiseptör uçlarındaki ana hızlı eksitatör nörotransmitterdir; AMPA ve NMDA reseptörlerini aktive ederek hücre içine sodyum ve kalsiyum girişine yol açar.

Çene ucu refleks çekici ile hafifçe vurulduğunda masseter kası gerilir; iğcikten çıkan Ia afferent lifleri nuc. mesencephalicus'a gider ve doğrudan motor nükleustaki alfa motor nöronlarla monosinaptik bağlantı kurarak masseteri kasar.

Akson refleksi sırasında nosiseptif liflerin periferik uçlarından Substans P ve CGRP (Calcitonin Gene-Related Peptide) salınır. Bu peptitler mast hücrelerinden histamin salar, arteriyolleri genişletir ve plazma ekstravazasyonuna (nörojenik ödem) neden olur.

Allodini, normalde ağrı oluşturmayan (örneğin hafif dokunma, hafif hava üflemesi veya ılık su) zararsız uyaranların ağrı olarak hissedilmesidir. Hiperaljezi ise ağrılı bir uyarana karşı abartılı ağrı cevabı verilmesidir.

Vücuttan gelen duyusal yollar talamusun Ventral Posterolateral (VPL) çekirdeğine giderken; baş, yüz ve oral kaviteden gelen trigeminal duyu yolları Ventral Posteromedial (VPM) çekirdeğe sinaps yapar.

GABA-A reseptörü ligant kapılı klorür (Cl-) kanalıdır. GABA bağlandığında kanal açılır, Cl- iyonları elektrokimyasal gradiyente uygun olarak hücre içine girer ve membranı hiperpolarize ederek İnhibitör Postsinaptik Potansiyel (IPSP) oluşturur.

Pacini cisimcikleri hızla adapte olan (fazik) reseptörlerdir ve 200-300 Hz gibi yüksek frekanslı titreşim duyusunu algılar. Merkel ve Ruffini ise yavaş adapte olan (tonik) statik dokunma ve gerilme reseptörleridir.

Trigeminal nevraljide N. Trigeminus dalları (özellikle V2 veya V3) boyunca elektrik çarpması/şimşek çakması şeklinde ani, paroksismal, saniyeler süren dayanılmaz ağrı atakları görülür. Yüze dokunma, tıraş olma veya diş fırçalama gibi hafif uyaranlar (tetik nokta) atağı başlatır.

Periakuaduktal gri alan (PAG), nükleus rafe magnus (serotoninerjik) ve locus coeruleus'u (noradrenerjik) aktive eder. İnen lifler omurilik arka boynuzundaki ara nöronlardan enkefalin salgılatarak ağrı iletimini presinaptik düzeyde bloke eder.

TME'nin duysal innervasyonunun %75-80'i N. Mandibularis'in dalı olan N. Auriculotemporalis tarafından sağlanır. Geri kalan ön kısımlar ise N. Massetericus ve N. Temporalis profundus dallarınca innerve edilir.

Tuzlu tat algısı, Na+ iyonlarının ENaC (Epithelial Sodium Channel) kanallarından tat hücresi içine doğrudan difüze olarak hücreyi depolarize etmesiyle oluşur. Şeker ve umami T1R reseptörleriyle, acı tat ise T2R G-protein reseptörleriyle algılanır.

Konverjans-projeksiyon teorisine göre, visseral bir organdan (örneğin kalp veya alt molar pulpa) gelen nosiseptif lifler ile bir deri/çene bölgesinden gelen lifler omurilik veya trigeminal subnucleus caudalis'teki aynı ikinci sıra nöron üzerinde sonlanır (konverjans). Korteks bu sinyali daha sık uyarılan somatik bölgeye projekte eder.