KPSS KPSS Lisans (Genel Yetenek & Genel Kültür) Yardımcı Düşünceler Testi #1

Mekân, edebiyatta sadece olayların sahnelendiği durağan bir dekor veya coğrafi bir arka plan değildir. Aksine karakterlerin ruh hâlini, aidiyet duygusunu ve geçmişle kurdukları bağı biçimlendiren devingen bir unsurdur. Yazar, bir kentin sokaklarını veya eski bir konağın odalarını betimlerken aslında kahramanın içsel çatışmalarını ve zaman algısını somutlaştırır. Mekân hafızayı diri tutar; unutulmaya yüz tutmuş hatıralar, tanıdık bir avlunun taşlarında veya tozlu bir pencere pervazında yeniden canlanır. Bu yüzden edebî metinlerde mekân değişimi, çoğu kez bireyin düşünce dünyasındaki kırılmaların ve dönüşümlerin bir göstergesidir. Bu parçada edebiyat ile mekân ilişkisi hakkında aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

Doğal dengenin ve küresel gıda güvenliğinin temel taşlarından biri olan bal arıları, yalnızca bal üretmekle kalmaz; çiçekli bitkilerin yaklaşık üçte ikisinin tozlaşmasını sağlayarak bitkisel üretimin devamlılığını güvence altına alır. Son yıllarda zirai ilaçların bilinçsizce kullanımı, endüstriyel tarım faaliyetleri, habitat kayıpları ve iklim krizi arı popülasyonlarında küresel ölçekte dramatik düşüşlere yol açmıştır. Arıların yok olması yalnızca tarımsal verimi düşürmekle kalmayacak, besin zincirinin en altından en üstüne kadar birçok canlı türünün varlığını tehdit eden ekolojik bir krizi tetikleyecektir. Bu durum, arı kolonilerinin korunmasının bir çevre tercihinden ziyade türlerin hayatta kalma meselesi olduğunu açıkça kanıtlamaktadır. Bu parçadan bal arıları ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi çıkarılamaz?

Doğu ve İslam sanatının özgün bir dışavurumu olan minyatürde, Batı resminin temelini oluşturan matematiksel perspektif, ışık-gölge oyunları ve derinlik kaygısı bulunmaz. Minyatür ustası (nakkaş), nesneleri ve figürleri gözün gördüğü fiziksel mesafeye göre değil, onların taşıdığı hiyerarşik öneme ve anlama göre boyutlandırır. Sözgelimi bir savaş veya meclis sahnesinde sultan ya da hükümdar, diğer insanlardan belirgin şekilde daha büyük resmedilir. Renkler genellikle düz, saf ve parıltılı biçimde kullanılır; ton geçişlerine yer verilmez. Nakkaş, dünyayı anlık ve değişken bir ışık altında değil, kusursuz ve ebedî bir nizam içinde gösterme gayreti taşır. Bu parçada geleneksel Türk minyatür sanatı ile ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?

Birçok insanın hayat kalitesini düşüren erteleme davranışı, yaygın inanışın aksine basit bir tembellik ya da zaman yönetimi beceriksizliği değildir. Yapılan araştırmalar, ertelemenin kökeninde olumsuz duygularla başa çıkma güçlüğünün yattığını ortaya koymaktadır. Birey, yapması gereken görev karşısında yetersizlik, başarısızlık korkusu veya aşırı mükemmeliyetçilik hissettiğinde bu duygusal gerilimi yatıştırmak için görevi öteleyerek anlık bir rahatlama arar. Ancak görevin ötelenmesi, biriken işlerin baskısıyla suçluluk ve kaygıyı daha da artırır; böylece kişi içinden çıkılması güç bir kısır döngüye sürüklenir. Dolayısıyla erteleme problemini aşmak, katı zaman çizelgeleri hazırlamaktan ziyade başarısızlık korkusuyla yüzleşip duyguları düzenleme becerisini geliştirmeyi gerektirir. Bu parçada erteleme davranışı ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

Hızlı kentleşme, yüksek katlı konut projeleri ve siteler, bireylere fiziksel güvenlik ve konforlu bir yaşam alanı sunarken geleneksel mahalle dokusunun sıcaklığını ve samimiyetini büyük ölçüde yok etti. Eskiden sevinçlerin ve kederlerin paylaşıldığı, kapıların birbirine güvenle açıldığı komşuluk ilişkileri; yerini asansörde karşılaşıldığında edilen kerhen bir selama bıraktı. Modern kent insanı, çevresindeki yüzlerce insanla aynı duvarları paylaşmasına rağmen derin bir aidiyetsizlik ve yalnızlık duygusu içinde yaşıyor. Bireylerin güvenlik kaygısıyla yaşam alanlarını kameralar ve yüksek duvarlarla çevirmesi, onları dış dünyadaki tehlikelerden korurken ironik bir biçimde toplumsal bağları zayıflatarak yalnızlaştırıyor. Bu parçadan modern kent yaşamındaki insan ilişkileriyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi çıkarılamaz?

Matbaanın Osmanlı topraklarına girişinin gecikmesi, uzun yıllar boyunca yalnızca dinî ve tutucu gerekçelere bağlanarak açıklanmıştır. Oysa son dönem tarih araştırmaları, bu meselenin çok yönlü toplumsal ve iktisadi dinamiklere dayandığını göstermektedir. İstanbul'da o dönemde geçimini kitap istinsah ederek sağlayan binlerce hattat, müzehhip, mücellit ve kâğıt tüccarı bulunmaktaydı. Matbaanın birdenbire faaliyete geçmesi, bu geniş esnaf zümresinin işsiz kalması ve köklü bir lonca sisteminin çökmesi anlamına geliyordu. Ayrıca estetik açıdan birer sanat şaheseri sayılan el yazması kitapların görsel güzelliğine alışmış olan Osmanlı okuru, matbaa harflerinin tekdüze ve soğuk baskısını ilk zamanlarda benimsemekte güçlük çekmişti. Bu parçada matbaanın Osmanlı'da yaygınlaşma süreci ile ilgili aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

Sözlü kültür geleneğinde bilgi; kulaktan kulağa, dilden dile aktarılırken sürekli bir devingenliğe ve yeniden üretim sürecine tabidir. Anlatıcı, hitap ettiği topluluğun tepkilerine ve anın gereksinimlerine göre metni genişletebilir, kimi kısımları atlayabilir veya dile yeni metaforlar ekleyebilir. Bu durum bilginin durağanlaşmasını önlese de zamanla içeriğin değişmesine ya da unutulmasına kapı aralar. Yazının icadı ve yaygınlaşması ise bilginin uzam ve zaman içindeki seyrini dondurarak sabitlemiştir. Yazı, düşünceyi söyleyenden bağımsızlaştırıp denetlenebilir, eleştirilebilir ve nesiller boyu bozulmadan korunabilir nesnel bir belgeye dönüştürmüştür. Böylece hafızanın biyolojik sınırlarına hapsolmuş bilgi, kolektif bir insanlık mirası hâlini almıştır. Bu parçadan sözlü kültür ile yazılı kültür arasındaki farklılıklarla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Boyutları beş milimetreden küçük olan mikroplastikler; kozmetik ürünlerdeki mikro taneciklerden, sentetik kıyafetlerin yıkanması sırasında açığa çıkan liflerden ve doğaya atılan plastik atıkların güneş ışığı ile rüzgâr etkisiyle parçalanmasından oluşur. Gözle fark edilmesi son derece güç olan bu parçacıklar, arıtma tesislerinin filtrelerinden kolayca geçerek denizlere ve nehirlere karışır. Sudaki planktonlar ve küçük balıklar tarafından besin zannedilerek yutulan mikroplastikler, besin piramidi boyunca birikerek en üst basamaktaki insan sofralarına kadar ulaşır. Yapılan son biyolojik analizler, deniz mahsullerinin yanı sıra içme sularında ve hatta soluduğumuz havada dahi bu mikroskobik parçacıkların varlığını ortaya koymuştur. Bu parçada mikroplastikler ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

Geleneksel Türk evi mimarisi, doğayla yarışmak yerine onunla bütünleşen ve toplumsal değerleri mekâna yansıtan organik bir yapıya sahiptir. Evlerin konumlandırılmasında birbirinin ışığını, manzarasını ve rüzgârını kesmeme ilkesine azami özen gösterilmiştir. Mahremiyet kavramı, yapının biçimlenmesinde en belirleyici unsurdur; bu sebeple zemin katlar dışarıya bütünüyle kapalı tutulmuş, taş duvarlarla örülmüştür. Yaşamın asıl aktığı üst katlar ise cumbalar ve ahşap kafesli pencerelerle sokağa doğru hafifçe taşırılmıştır. Bu tasarım, evin içerisindeki kadının ve aile fertlerinin dışarıdan görünmeden sokağı izleyebilmesine olanak tanımıştır. Ahşap ve kerpiç gibi yerel malzemelerin ustalıkla kullanılması ise yapıların çevreyle tam bir estetik uyum içinde olmasını sağlamıştır. Bu parçada geleneksel Türk evi mimarisi ile ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?

16. yüzyılda Montaigne'in kaleme aldığı metinlerle edebiyat dünyasında bağımsız bir tür kimliği kazanan deneme; insanın kendi iç dünyasıyla, hayatla ve evrenle yaptığı hesapsız bir söyleşidir. Montaigne, şatosuna çekilip satırları yazarken mutlak hakikatleri öğreten bir bilge rolüne bürünmemiştir; bilakis kendi zaaflarını, korkularını ve şüphelerini açık yüreklilikle ortaya koymuştur. Onun 'Ben ne biliyorum?' sorusuyla özetlenen kuşkucu yaklaşımı, denemenin dogmatik ve otoriter bir dilden arınmasını sağlamıştır. Denemede kesin kurallar, dipnotlar ve zorlama sonuçlar yoktur. Yazar, aklına gelen düşüncenin peşine takılarak okuruyla dertleşir; bu sebeple deneme türü, düşünceye en geniş özgürlük alanını tanıyan edebi bir sığınaktır. Bu parçada deneme türü ve Montaigne ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

Şanlıurfa yakınlarındaki Göbeklitepe kazıları, arkeoloji dünyasında yerleşik kabullerin kökten sarsılmasına neden oldu. Yakın zamana kadar geçerli olan klasik tarih tezine göre; insanlar önce tarımı keşfedip yerleşik hayata geçmiş, ardından nüfusun artması ve iş bölümünün gelişmesiyle tapınaklar ve anıtsal yapılar inşa etmeye başlamıştı. Oysa Göbeklitepe'deki devasa T biçimli dikilitaşlar ve üzerlerindeki kabartma hayvan figürleri, henüz tarıma geçmemiş avcı-toplayıcı topluluklar tarafından inşa edilmiştir. Bu keşif, dini ve ritüel inançların yerleşik hayata geçişin bir sonucu değil, tam aksine yerleşikliğe ve tarıma yönelişi tetikleyen temel motivasyon olduğunu ortaya koymuştur. Bu parçadan Göbeklitepe buluntuları ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi çıkarılamaz?

Modern çağın insanı, zamanı sürekli akıp giden ve bir an önce yakalanması gereken kısıtlı bir meta olarak algılamaktadır. Gelişen teknoloji ve dijital araçlar, işleri hızlandırarak insana serbest zaman kazandırma vaadiyle hayatımıza girdi. Oysa paradoksal biçimde teknolojinin hızlandırdığı dünyada insan, zamansızlıktan her zamankinden daha çok yakınır hâle geldi. Çünkü hız, derinlemesine düşünme ve yaşantıyı sindirme imkânını elimizden almaktadır. Her yere yetişme telaşı; okunan bir kitabın, dinlenen bir müziğin veya dostla içilen bir kahvenin estetik hazzını törpülemektedir. İnsan hızlandıkça derinliğini kaybetmekte, yüzeyde telaşla savrulan bir tüketim öznesine dönüşmektedir. Bu parçada modern insanın zaman algısı ve hız tutkusu ile ilgili aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

Ağıtlar, Türk halk edebiyatı ve müziğinin en dokunaklı, en samimi ürünleri arasında yer alır. Ölüm, kaza, doğal afet veya savaş gibi derin acılar bırakan toplumsal ve bireysel kayıpların ardından yakılan bu ezgiler, salt bir keder ifadesi değildir. Ağıt yakıcı (çoğunlukla kadınlar), gidenin ardından duyulan hüznü dile getirirken aynı zamanda onun yiğitliğini, cömertliğini ve toplum içindeki erdemlerini de ölümsüzleştirir. Bu yönüyle ağıtlar, kolektif yasın sağlıklı bir biçimde yaşanmasını sağlayan psikolojik bir sağaltım aracı işlevi görür. Dahası, yaşandığı dönemin sosyal adaletsizliklerini, yoksulluğunu veya askere gidip dönmeyenlerin çaresizliğini kayda geçirerek tarihe tanıklık eden sözlü belgeler niteliği taşır. Bu parçadan Türk halk kültüründeki ağıt geleneği ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

İnsan beyni, uyanık olduğu saatler boyunca çevreden gelen sayısız uyarana ve devasa bir bilgi akışına maruz kalır. Ancak bu bilgilerin uzun süreli belleğe aktarılması ve kalıcı hâle gelmesi büyük ölçüde uyku sırasında gerçekleşir. Uyku, beynin pasif bir dinlenme hâline geçtiği durağan bir süreç değildir. Nörolojik araştırmalar; beynin özellikle derin uyku evresinde gün boyunca öğrenilen bilgileri yeniden oynatarak pekiştirdiğini, önemsiz ve gereksiz ayrıntıları ise budayarak sildiğini göstermektedir. Bu ayıklama ve pekiştirme süreci, hafızanın depolama kapasitesini optimize eder. Yeterli ve kaliteli uyku almayan bireylerin öğrenme güçlüğü çekmesi ve problem çözme becerilerinin zayıflaması bu mekanizmanın sekteye uğramasından kaynaklanır. Bu parçada uykunun bellek üzerindeki işleviyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

Tarihin en köklü ticaret güzergâhı olan İpek Yolu, Doğu ile Batı uygarlıkları arasında yalnızca ipek, porselen ve baharat gibi maddi metaların taşındığı bir kanal olmamıştır. Kervanların uğradığı vahalarda, kervansaraylarda ve liman kentlerinde tüccarlar, seyyahlar ve din adamları bir araya gelmiş; bu temaslar felsefi düşüncelerin, bilimsel icatların ve dinî inançların kıtalar arası yayılışını sağlamıştır. Matbaa, kâğıt, barut ve pusula gibi Çin menşeli çığır açıcı buluşlar bu güzergâh üzerinden Batı'ya taşınarak Avrupa'daki Rönesans'a zemin hazırlamıştır. Benzer biçimde Budizm, İslamiyet ve Hristiyanlık gibi büyük dinler de bu yol sayesinde farklı coğrafyalara ulaşmıştır. Bu bakımdan İpek Yolu, insanlığın ortak medeniyet havuzunu besleyen en büyük kültürel etkileşim ağıdır. Bu parçadan İpek Yolu ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi çıkarılamaz?

Belgesel sinema, genel kamuoyu tarafından çoğu zaman çıplak gerçeğin tarafsız ve müdahalesiz bir kaydı olarak görülür. Seyirci, perdede izlediği görüntülerin hiçbir manipülasyona uğramadan hayatın içinden aynen aktarıldığına inanma eğilimindedir. Oysa belgesel yönetmeni de tıpkı kurmaca film yönetmeni gibi bir anlatı kurucusudur. Kamerayı nereye koyacağını seçmek, hangi ayrıntıyı çerçeveye alıp hangisini dışarıda bırakacağına karar vermek ve yüzlerce saatlik görüntüyü montaj masasında belirli bir kurgu doğrultusunda birleştirmek bütünüyle öznel bir tercihtir. Dolayısıyla belgesel, hayatın doğrudan bir kopyası değil; yönetmenin kendi bakış açısıyla biçimlendirdiği, gerçeğin estetik ve ideolojik bir yorumudur. Bu parçada belgesel sinema ile ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?

İslam medeniyetinin yetiştirdiği en büyük bilginlerden biri olan İbn-i Sina, tıp alanındaki devrim niteliğindeki görüşleriyle hem Doğu'da hem de Batı'da derin izler bırakmıştır. Onun başyapıtı sayılan El-Kanun fi't-Tıbb (Tıbbın Kanunu), Antik Yunan hekimlerinin birikimlerini İslam dünyasındaki klinik gözlemler ve kendi deneysel bulgularıyla harmanlayan anıtsal bir ansiklopedidir. Eser; anatomi, farmakoloji, bulaşıcı hastalıklar ve cerrahi yöntemler gibi tıbbın hemen her dalında son derece sistematik sınıflandırmalar sunar. Hastalıkların mikroorganizmalarla bulaşabileceğini yüzyıllar öncesinden sezmesi ve karantina uygulamasını önermesi onun vizyonunu gösterir. Latinceye tercüme edilen bu muazzam eser, 17. yüzyıla kadar Avrupa'daki saygın tıp fakültelerinde temel başvuru kaynağı olarak okutulmuştur. Bu parçada İbn-i Sina ve eseri El-Kanun fi't-Tıbb ile ilgili aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

Ormandaki ağaçları bağımsız ve birbiriyle sürekli yarış hâlinde olan izole varlıklar olarak görmek, modern botanik araştırmalarıyla geçerliliğini yitirmiştir. Ağaçlar, toprak altında mikoriza adı verilen devasa mantar kök ağları vasıtasıyla birbirine bağlıdır. Bu karmaşık yeraltı şebekesi sayesinde yaşlı ve güçlü ağaçlar, fotosentez yapmakta zorlanan genç fidanlara karbon ve besin maddeleri aktarır. Dahası bir ağaç zararlı böceklerin istilasına uğradığında, bu mantar ağı üzerinden komşu ağaçlara kimyasal sinyaller göndererek onların savunma mekanizmalarını vaktinde devreye sokmasını sağlar. Bu dayanışma ağı, ormanın tek tek bireylerden oluşan bir topluluk değil, âdeta tek vücut gibi hareket eden kolektif bir süper organizma olduğunu göstermektedir. Bu parçadan orman ekosistemindeki mantar ağları (mikoriza) ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi çıkarılamaz?

Sosyal medya platformları ve akıllı telefonlar, insanlara dünyadaki herkesle anında ve kesintisiz bağlantı kurma imkânı sağlamıştır. Ancak ironik bir biçimde bağlantı olanaklarının bu denli tavan yaptığı bir çağda, bireyler kendilerini tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar yapayalnız hissetmektedir. Yüz yüze temasın yerini emojilerin ve kısa iletilerin alması, duygusal derinliği olan sahici paylaşımları seyreltmiştir. İnsanlar, ekranlarda mükemmel ve kusursuz filtrelenmiş hayatları izlerken kendi sıradan hayatlarını yetersiz bulmakta ve yoğun bir onaylanma kaygısına kapılmaktadır. Beğenilme arzusuyla şekillenen bu sanal vitrinler, insanın kendisiyle baş başa kalıp iç dünyasını keşfetme becerisini yok etmekte; bireyi sürekli bir dış uyarana bağımlı kılmaktadır. Bu parçada dijital iletişim araçlarının birey üzerindeki etkileri ile ilgili aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

Çeviri, farklı dil aileleri ve kültür havzaları arasında köprüler inşa eden en zorlu zihinsel faaliyetlerden biridir. Bir edebi metni başka bir dile aktarırken karşılaşılan en büyük engel, yalnızca sözcüklerin sözlük anlamlarını bulmak değildir. Her sözcük, doğduğu coğrafyanın tarihini, inançlarını, mizahını ve deyimsel zenginliğini sırtında taşır. Dolayısıyla kaynak dilde derin bir hüzün veya ince bir alay barındıran yerel bir deyiş, hedef dilde tam bir kelime karşılığı bulunsa dahi aynı duygusal titreşimi uyandırmayabilir. Çevirmen, bu kültürel dokuyu hedef dildeki okura hissettirebilmek adına kimi zaman sözcüğü sözcüğüne çeviriden vazgeçip hedef dilin estetik imkânlarıyla metni adeta yeniden yaratmak zorunda kalır. Bu parçadan çeviri eylemi ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?