YKS AYT (Alan Yeterlilik Testi) İlk Türk Devletleri Kültür ve Medeniyeti #5

Kut inancına göre yönetme yetkisi kan yoluyla hükümdar ailesinin tüm erkek üyelerine geçerdi. Bu durum 'ülke hanedanın ortak malıdır' anlayışını doğurmuş, her hanedan üyesinin tahtta hak iddia etmesine, dolayısıyla sık sık taht kavgaları yaşanmasına ve devletlerin kısa sürede parçalanmasına yol açmıştır. Sonuç: B şıkkı.

İkili teşkilat sistemi, geniş bozkır sahalarının idaresini kolaylaştırmak amacıyla uygulanmıştır. Ancak batıyı yöneten yabgunun iç ve dış siyasette zaman zaman bağımsız hareket etmesi, merkeziyetçi yapıyı güçlendirmez; aksine merkezî otoriteyi zayıflatarak taht mücadelelerine ve bölünmelere zemin hazırlar. Sonuç: D şıkkı.

Kurultaya hükümdar, hatun, hanedan üyeleri, boy beyleri, aygucı ve devlet ileri gelenleri katılırdı. Kurultay üyelerine 'toygun' denirdi. Ancak ilk Türk devletlerinde halktan din adamları (şamanlar, kamlar) kurultayın daimi veya imtiyazlı bir siyasi üyesi değildi; Türk devlet anlayışı teokratik olmadığı için din adamları mecliste siyasi bir güç oluşturmazdı. Sonuç: C şıkkı.

Eski Türk sosyal yapısında 'oguş' aileyi, 'urug' sülaleyi (aileler birliğini), 'boy' (ok) kabileleri, 'bodun' boylar birliğini (milleti), 'il' (el) ise devleti temsil eder. Dolayısıyla aile ve aileler birliği 'Oguş - Urug'dur. Sonuç: A şıkkı.

Töre; gelenekler, kurultay kararları ve kağanın buyruklarıyla şekillenen dinamik bir yapıya sahipti. Törenin değişmez ilkeleri adalet (könilik), eşitlik (tüzlük), iyilik (uzluk) ve insanlıktı (kişilik). Kağan dahi töreye uymak zorundaydı ve törenin üstünde değildi. Dolayısıyla kağanın töre hükümlerini tek taraflı olarak keyfî biçimde tamamen yürürlükten kaldırma yetkisi bulunmamaktaydı. Sonuç: E şıkkı.

Asya Hun Devleti'nin en parlak dönemini yaşatan Mete Han, MÖ 209 yılında tahta çıkmış ve ilk düzenli orduyu onluk, yüzlük, binlik ve tümen (on binlik) birliklere ayırarak kurmuştur. Bu tarih Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluş yılı kabul edilir. Sonuç: B şıkkı.

Mezarların (kurgan) içine ölen kişinin atı, kılıcı ve eşyalarıyla gömülmesi, cennet (uçmağ) ve cehennem (tamu) kavramlarının bulunması ve ölen kişinin öldürdüğü düşman sayısı kadar mezarı başına 'balbal' dikilerek öbür dünyada bu ruhların ona hizmet edeceğine inanılması ahiret inancının doğrudan kanıtlarıdır. Ancak 'Yuğ' adı verilen cenaze törenleri genel bir defin merasimi ve yas geleneğidir; tören yapılması tek başına ahirete inanıldığının doğrudan ve kesin bir kanıtı sayılamaz (her toplum ölüsü için tören yapabilir). Sonuç: D şıkkı.

Maniheizm dini et yemeyi ve savaşmayı yasakladığı için Uygurların göçebe yaşam tarzını bırakıp yerleşik hayata geçmelerine, şehirler, tapınaklar ve saraylar inşa etmelerine, tarımla uğraşmalarına zemin hazırlamıştır. Bu durum Türklerin yaşam tarzındaki en köklü dönüşümdür. Sonuç: C şıkkı.

Orhun (Göktürk) Yazıtları, II. Göktürk (Kutluk) Devleti döneminde Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk adına 8. yüzyılda dikilmiştir. Sonuç: A şıkkı.

Toprağın devlete ait olması (ortak mülkiyet) ve konargöçerlik sebebiyle toprak üzerinden zenginleşen soylu bir toprak ağası sınıfı oluşmamış; böylece Avrupa'dakine benzer kölelik, serflik veya katı feodal sınıf ayrımları ortaya çıkmamıştır. Sonuç: E şıkkı.

Hatun; kurultay toplantılarına katılır, elçileri kabul eder, kendi adına para bastırabilir ve kağanın yokluğunda naiplik yapabilirdi. Ancak hükümdar erkek çocukları arasından seçilirdi ve hatunun tahta geçerek devleti fiilen bizzat kağan sıfatıyla yönetmesi Türk veraset ve taht geleneğinde yer almaz. Sonuç: D şıkkı.

Eski Türklerde hükümet 'ayukı', vezir/başbakan 'aygucı' (veya üge), vergi memuru 'tudun', kâtip/yazışma görevlisi 'tamgacı'dır. Hükümdarın erkek çocuklarının (tigin) eğitmenine ise 'ataman' (veya inal/inanç) denir. 'Şad' ise genellikle hanedan üyesi ordu komutanlarına ve idarecilere verilen unvandır. Sonuç: C şıkkı.

Avrasya bozkırlarında Türklerin geliştirdiği, doğadaki yırtıcı ve vahşi hayvanların mücadelelerini stilize eden üsluba 'Hayvan Üslubu' adı verilir. Pazırık Kurganı'ndan çıkan halı ve eşyalar bunun en seçkin örnekleridir. Sonuç: B şıkkı.

İslamiyet öncesi Türklerde taht (örgin), otağ (çadır), davul (kövrük), tuğ (sancak), yay, kemer (kur) ve sorguç (kotuz) hâkimiyet sembolüdür. 'Hutbe okutmak' ise İslamiyet'in kabulünden sonra Türk-İslam devletlerinde ortaya çıkan dinî ve siyasi bir hükümdarlık alametidir. Sonuç: E şıkkı.

Hazar Kağanlığı, 8. yüzyılda Musevilik (Yahudilik) dinini benimsemiş ve sınırları içerisinde Müslüman, Hristiyan, Musevi ve Şamanist tebaanın barış içinde yaşadığı 'Hazar Barış Çağı'nı (Pax Chazarica) kurmuştur. Sonuç: D şıkkı.

Eski Türklerin Güneş yılı esasına göre düzenlediği ve her yılı bir hayvan ismiyle (Sıçan, Ud, Pars, Tavşan, Lu, Yılan, Yund, Koyun, Biçin, Taguk, İt, Tonguz) adlandırdığı takvim '12 Hayvanlı Türk Takvimi'dir. Sonuç: A şıkkı.

Pazırık Kurganı'ndan çıkarılan dünyanın en eski düğümlü halısı (Pazırık Halısı) ile Esik Kurganı'ndan çıkarılan 'Altın Elbiseli Adam' zırhı İskitlere (Sakalar) ve Asya Hunlarına ait bozkır kültür mirasıdır. Pazırık kazıları doğrudan Asya Hun kültür çevresine aittir. Sonuç: C şıkkı.

Anav kültürü Orta Asya'nın en eski kültürüdür (Aşkabat yakınları). Tagar kültürü ise Orta Asya'daki en gelişmiş ve kronolojik olarak en son tarihli bozkır kültürüdür. 'En eski Türk kültürü' kabul edilen merkez ise Afanasyevo kültürüdür. Dolayısıyla Anav'ın Türklere ait en eski kültür olduğu bilgisi yanlıştır. Sonuç: B şıkkı.

Eski Türklerde davalara bakan, töre hükümlerini uygulayan yargıçlara 'yarguçi' (veya yargan) adı verilirdi. Kağanın başkanlık ettiği yüksek devlet mahkemesine ise 'yargu' denirdi. Sonuç: D şıkkı.

Uygurlar matbaa ve hareketli harf sistemini kullanmış, kütüphaneler kurmuş, duvar resmi (fresk) yapmış, minyatür sanatını başlatmış ve kâğıt para (çav) ile borç senetleri (faizli kredi) kullanarak ilk ticaret hukuku belgelerini oluşturmuşlardır. Türklerin kullandığı ilk millî alfabe olan 'Orhun (Göktürk) Alfabesi' ise Göktürkler tarafından oluşturulmuştur; Uygurlar Soğd alfabesinden esinlenen 18 harfli Uygur alfabesini kullanmıştır. Sonuç: A şıkkı.