YKS AYT (Alan Yeterlilik Testi) Türk-İslam Devletleri (Selçuklu & Karahanlı) #5

Karahanlılar yöneticileri ve halkı tamamen Türk olan bir coğrafyada kuruldukları için resmî dil olarak Hakaniye Türkçesini kullanmışlar, hükümdarları 'Arslan Han', 'Buğra Han' gibi Türkçe unvanlar taşımış, ikili yönetim teşkilatını sürdürmüş ve ilk edebî eserlerini Türkçe yazmışlardır. 'Ribat' adı verilen kervansarayların inşası ise ticaretin ve sınır güvenliğinin geliştirilmesine yönelik ekonomik-askerî bir uygulamadır; doğrudan Türk millî kimliğini koruma çabasıyla ilgili bir kültürel kanıt değildir. Sonuç: C şıkkı.

1040 Dandanakan Savaşı, Tuğrul ve Çağrı Beyler komutasındaki Selçukluların Gazneli Mesud'u mağlup ettiği savaştır. Bu zaferle Gazneliler çöküş sürecine girerken Büyük Selçuklu Devleti resmen kurulmuş ve Tuğrul Bey adına Nişabur'da hutbe okunarak bağımsızlık ilan edilmiştir. Sonuç: B şıkkı.

Halifenin siyasi yetkilerini Tuğrul Bey'e devretmesiyle birlikte İslam dünyasında dinî liderlik Abbasi halifesinde kalırken siyasi ve askerî liderlik resmen Türklere (Selçuklulara) geçmiştir. Böylece laikleşmeye benzer şekilde dinî ve siyasi otorite birbirinden ayrılmıştır. Sonuç: A şıkkı.

Yusuf Has Hacib tarafından kaleme alınan, devlet yönetimi ve adalet ilkelerini alegorik kahramanlar (Kün Togdı, Ay Toldı, Ögdülmiş, Odgurmış) vasıtasıyla anlatan ilk Türk-İslam siyasetnâmesi 'Kutadgu Bilig'dir. Sonuç: D şıkkı.

1048 Pasinler Savaşı Selçuklular ile Bizans arasındaki ilk büyük savaş olup Selçukluların zaferiyle Anadolu'ya yapılan keşif akınlarını hızlandırmıştır. 1071 Malazgirt Savaşı ise Bizans ordusunu hezimete uğratarak Anadolu'nun kapılarını Türklere kesin olarak açmıştır. Her iki savaş da Selçukluların zaferiyle sonuçlanmış ve Anadolu'nun Türk yurdu olma sürecine doğrudan zemin hazırlamıştır. Sonuç: E şıkkı.

Nizamiye Medreseleri; devlete liyakatli yönetici ve memur yetiştirmek, Sünni inancı güçlendirmek, Şiî Fatımî ve Bâtınîlerin yıkıcı propaganda ve suikast hareketlerine karşı ilmi düzeyde mücadele etmek ve yoksul ama yetenekli öğrencileri okutmak amacıyla kurulmuştur. Gayrimüslim tebaaya İslamiyet'i zorla kabul ettirmek gibi bir amaç hiçbir zaman güdülmemiştir. Sonuç: B şıkkı.

İkta sistemi sayesinde hazineden para harcanmadan hazır bir ordu (sipahiler) beslenmiş, tarımsal üretimde süreklilik sağlanmış, taşrada asayiş korunmuş ve vergiler düzenli toplanmıştır. Ancak ikta arazisinin mülkiyeti ikta sahibine değil devlete aittir; dolayısıyla toprağın özel mülkiyete geçirilip miras bırakılması kesinlikle söz konusu değildir ve sistem bunu engellemek üzere kurgulanmıştır. Sonuç: D şıkkı.

Selçuklularda hükümdar çocuklarına (meliklere) hocalık ve rehberlik eden tecrübeli komutanlara 'atabey' denirdi. Bu kurum Osmanlı Devleti'ndeki 'lala'lık kurumunun öncülüdür. Sonuç: A şıkkı.

Selçuklularda şer'i davalara 'kâdı'lar ve onların başı olan 'kâdı'l-kudât' bakardı. Örfi mahkemelere ve kanunlara riayeti denetleyen, örfi davalara bakan görevliye ise 'emîr-i dâd' (dâd-beg) denirdi. Sonuç: C şıkkı.

Mali işlerden sorumlu divan 'Divân-ı İstifâ'dır (başkanı müstevfîdir). Divân-ı Arz ordu işlerine (başkanı emîr-i arz), Divân-ı İşrâf devletin idari ve mali teftişine (başkanı müşrif), Divân-ı İnşâ/Tuğra iç ve dış yazışmalara (başkanı tuğraî/münşî), Divân-ı Mezâlim ise bizzat sultanın başkanlık ettiği yüksek yargı organına aittir. Sonuç: B şıkkı.

Kaşgarlı Mahmud'un Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla yazdığı, içinde Türk dünyası haritası ve zengin folklorik bilgiler barındıran ilk Türkçe sözlük 'Divânu Lugâti't-Türk'tür. Sonuç: A şıkkı.

Büyük Selçuklu Devleti'nin Moğol kökenli Karahitaylara karşı 1141 yılında kaybettiği ve devleti çöküşe sürükleyen savaş 'Katvan Savaşı'dır. Yassıçemen Harzemşahlarla, Kösedağ Anadolu Selçukluları ile Moğollar arasındadır. Sonuç: E şıkkı.

Hükümdar ile tebaa ve vezirler arasındaki görüşmeleri düzenleyen, saray teşkilatının ve protokolün başı olan görevliye 'hâcib' veya başhâcibe 'hâcibü'l-hüccâb' (Karahanlılarda tayangu / uluğ hâcib) denirdi. Emîr-i ahur atların bakımından, emîr-i şikâr av işlerinden, serhenk yol açma ve güvenlikten sorumludur. Sonuç: C şıkkı.

Türk tasavvuf tarihinin öncüsü olan, 'Pîr-i Türkistan' lakaplı Hoca Ahmed Yesevî, öğretilerini duru bir Türkçe ve hece vezniyle 'Dîvân-ı Hikmet'te toplamıştır. Sonuç: D şıkkı.

Hasan Sabbah liderliğinde Şiî-İsmailiye mezhebine dayalı olarak teşkilatlanan, afyon ve sahte cennet vaatleriyle fedailer devşirip suikastlar düzenleyen terör örgütlenmesi 'Bâtınîlik' (Haşhaşîler) hareketidir. Sonuç: B şıkkı.

Büyük Selçuklu Devleti'nde has arazi (geliri sultana ayrılan), ikta arazi (geliri hizmet karşılığı asker ve memurlara verilen), vakıf arazi (geliri hayır kurumlarına ayrılan) ve haraci/öşri arazi türleri vardır. 'Yurtluk' arazisi ise sınır boylarındaki muhafızlara bırakılan bir arazi türü olarak Osmanlı toprak düzeninin belirgin bir mirî arazi kategorisidir; Selçuklu klasik mirî toprak tasnifinde ana başlıklar has, ikta ve vakıf arazileridir. Şıklardaki 'Yurtluk', Osmanlı taşra ve sınır sistemiyle özdeşleşmiş bir terimdir. Sonuç: C şıkkı.

İzmir ve çevresinde kurulan Çaka Beyliği, Çaka Bey'in 1081 yılında oluşturduğu filo ile ilk Türk denizci beyliği olmuş ve 1081 yılı Türk Deniz Kuvvetleri'nin kuruluş tarihi kabul edilmiştir. Sonuç: A şıkkı.

İmadeddin Zengi tarafından Musul ve Halep çevresinde kurulan ve 1144'te Urfa'yı Haçlılardan geri alarak II. Haçlı Seferi'nin düzenlenmesine yol açan atabeylik 'Zengîler'dir (Musul Atabeyliği). Sonuç: B şıkkı.

Karahanlılar devrinde hastaların ücretsiz tedavi edildiği ve tıp eğitiminin verildiği ilk Türk-İslam hastanelerine 'bimarhane' (veya darüşşifa) denirdi. Ribat kervansaray, kümbet anıt mezar, medrese yükseköğretim kurumu, bedesten kapalı çarşıdır. Sonuç: E şıkkı.

Selçuklularda sarayı koruyan, devşirme/satın alma yoluyla yetiştirilen ve yılda dört kez 'bîstegânî' adı verilen maaş alan seçkin muhafız birliğine 'Gulâmân-ı Saray' (Saray Gulamları) adı verilirdi. Bu teşkilat Osmanlı Kapıkulu Ocağı'nın temelini oluşturmuştur. Sonuç: A şıkkı.