YKS AYT (Alan Yeterlilik Testi) Osmanlı Kültür ve Medeniyeti #6

Osmanlı merkez teşkilatında padişahın tuğrasını çeken, fethedilen toprakların tahrir kayıtlarını tutan ve kâtiplerin başı olan görevli nişancıdır. Defterdar maliyeden, kazasker adalet ve eğitimden, sadrazam padişahın mutlak vekilliğinden, reisülküttap ise başlangıçta nişancıya bağlıyken sonradan hariciye reisliğine dönüşen bürokrasiden sorumludur. Sonuç: C şıkkı.

Osmanlı toprak sisteminde geliri padişah kızlarına, annelerine ve hanımlarına ayrılan arazilere 'paşmaklık' denir. Yurtluk sınır boylarını koruyanlara, ocaklık kale muhafızları ve tersane giderlerine, malikâne üstün hizmet gösterenlere üst mülk veya ömür boyu vergi kaynağı olarak, mukataa ise geliri doğrudan hazineye aktarılan arazilere denir. Sonuç: B şıkkı.

İlmiye sınıfı; adalet, eğitim ve din işlerine bakan medrese çıkışlı zümredir. Kazasker, şeyhülislam, kadı ve müderris ilmiye sınıfındandır. Kaptanıderya ve yeniçeri ağası seyfiye; nişancı ve defterdar ise kalemiye sınıfına mensuptur. Sonuç: A şıkkı.

Sipahiler (ve silahtarlar), Kapıkulu Süvarileri (Altı Bölük Halkı) arasında yer alır; piyade değil atlı birliklerdir. Acemi Ocağı, Yeniçeriler, Cebeciler ve Topçular ise Kapıkulu Piyadeleri sınıfındandır. Sonuç: D şıkkı.

Osmanlı Devleti'nde kazaların idaresinden ve adli yargı işlerinden doğrudan 'kadı' sorumluydu. Kadı sadece bir hâkim değil, kazanın mülki amiri konumundaydı. Güvenliği kadıya bağlı subaşı sağlardı. Beylerbeyi eyaletin, sancakbeyi sancağın amiridir. Sonuç: E şıkkı.

Lonca teşkilatında üretilen malların kalite kontrolünü yapan, hileli üretimi engelleyen ve mesleki standartları denetleyen bilirkişi/uzman görevliye 'yiğitbaşı' veya loncanın denetim yetkilisi olan 'kethüda' eşliğindeki 'ehl-i hibre' denirdi. Şıklarda doğrudan mesleki bilirkişi ve standart belirleyici olarak 'Ehl-i hibre' yer almaktadır. Muhtesip belediye zabıtasıdır, mültezim vergi toplayandır, kapan emini toptancı hal amiridir. Sonuç: B şıkkı.

Devletin temel ihtiyaç maddelerinin satış fiyatlarına resmî olarak sınır koyması, fiyat tespit etmesi sistemine 'narh sistemi' (narh koymak) adı verilir. Gedik iş yeri açma ruhsatı, iaşe halkın mal ihtiyacını karşılama ilkesi, iltizam vergi ihale yöntemi, cizye gayrimüslim baş vergisidir. Sonuç: C şıkkı.

I. Ahmet döneminde getirilen, hanedanın en yaşlı ve aklı başında üyesinin tahta geçmesini öngören sistem 'Ekber ve Erşed' sistemidir. Bu sistemle taht kavgalarının önüne geçilmeye çalışılmıştır. Sonuç: A şıkkı.

Osmanlı Devleti'nin ilk medresesi Orhan Bey döneminde İznik'te açılmıştır (İznik Orhaniyesi). Bu medresenin ilk müderrisi ise Davud-ı Kayserî'dir. Sonuç: D şıkkı.

Topkapı Sarayı'nın iç avlusunda (Enderun) yer alan, devşirme çocukların üst düzey yönetici, kumandan ve bürokrat olarak yetiştirildiği saray mektebi 'Enderun'dur. Şehzadegân şehzadelerin ilköğretim yeridir, Rüştiye ortaokuldur, Darülfünun üniversitedir, Mülkiye ise 19. yüzyılda kurulmuştur. Sonuç: B şıkkı.

Gayrimüslim sağlıklı erkeklerden askerlikten muafiyet ve can-mal güvenliği karşılığı alınan vergiye 'cizye' denir. Haraç gayrimüslim ürün vergisidir; öşür Müslüman ürün vergisidir; ağnam küçükbaş hayvan vergisidir; avarız ise olağanüstü hâllerde toplanan vergidir. Sonuç: C şıkkı.

Osmanlı Devleti'nde örfi hukuk padişahın yasama yetkisine (ferman ve kanunnamelerine) dayanırdı ancak örfi kanunların hiçbir hükmü İslam dininin temel esaslarına (şer'i hukuka) aykırı olamazdı; şeyhülislam fetvasıyla uygunluğu denetlenirdi. Sonuç: A şıkkı.

Salyaneli (yıllıklı) eyaletler merkeze uzak olan (Mısır, Trablusgarp, Tunus, Cezayir, Yemen vb.) eyaletlerdir. Bu eyaletlerde dirlik/tımar sistemi uygulanmaz; vergiler 'iltizam sistemi' yoluyla nakit olarak toplanır ve yöneticilerin maaşları ile masraflar ayrıldıktan sonra kalan meblağ yıllık (salyane) olarak merkeze gönderilir. Sonuç: E şıkkı.

Uluğ Bey'in öğrencisi olan, Akkoyunlu elçisi olarak İstanbul'a gelip Fatih'in takdiriyle Ayasofya Medresesi müderrisliğine getirilen ve 'Fethiye' ile 'Muhammediye' eserlerini yazan bilgin Ali Kuşçu'dur. Sonuç: B şıkkı.

Osmanlı Devleti'nde toplum ırk, dil veya etnik kökene göre değil; doğrudan doğruya din ve mezhep aidiyetine göre teşkilatlandırılmıştır (Müslüman milleti, Rum milleti, Ermeni milleti, Yahudi milleti gibi). Bu yapıya 'millet sistemi' denir. Sonuç: C şıkkı.

İmaret (imarethane), yoksullara, medrese öğrencilerine ve yolculara ücretsiz yemek dağıtılan aşevidir. Yol güvenliğini sağlayan teşkilat ise 'derbent teşkilatı'dır veya haberleşme teşkilatı 'menzil'dir. Darüşşifa hastane, bimarhane akıl hastanesi, tabhane dinlenme evi, darülaceze ise düşkünler yurdudur. Sonuç: D şıkkı.

Mimar Sinan, İstanbul'daki Şehzade Camii'ni 'çıraklık', Süleymaniye Camii'ni 'kalfalık', Edirne'deki Selimiye Camii'ni ise 'ustalık' eseri olarak adlandırmıştır. Sonuç: A şıkkı.

Osmanlı'da kervanlarla taşımacılık ve nakliye işini organize eden gruba 'mekkâri taifesi' denirdi. Menzilciler posta ve haberleşmeyi, derbentçiler geçit güvenliğini sağlar; muhtesipler ise çarşıyı denetlerdi. Sonuç: B şıkkı.

Kânûnnâme-i Âl-i Osman ile nizam-ı âlem için kardeş katli yasallaşmış, müsadere usulü resmileşmiş, cülus bahşişi kanunlaşmış ve sadrazamların Divan'a başkanlık etmesi kurala bağlanmıştır. Divan-ı Hümayun'un kaldırılarak yerine bakanlıkların (nazırlıkların) kurulması ise II. Mahmut döneminde gerçekleşmiştir. Sonuç: E şıkkı.

Kitap sayfalarının altın tozu ve doğal boyalarla zarif biçimde süslenmesi sanatına 'tezhip', bu sanatı yapan ustalara ise 'müzehhip' denir. Hat sanatını icra eden hattat, minyatürü yapan nakkaş veya musavvir, cilt yapan mücellittir. Sonuç: C şıkkı.