YKS AYT (Alan Yeterlilik Testi) Türkiye'nin Coğrafi Konumu ve Etkileri #4

Orta kuşakta yer almanın dört temel sonucu 'A-B-C-D' formülüyle özetlenir: Akdeniz iklim kuşağında yer alması, Batı rüzgarlarının etkisi altında kalması, Cephesel (frontal) yağışların görülmesi ve Dört mevsimin belirgin olarak yaşanması. Dağların güney yamacının daha sıcak olması Türkiye'nin Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde yer almasıyla ilgilidir. Doğusu ile batısı arasında 76 dakikalık zaman farkı olması ise boylam farkından kaynaklanır. Sonuç: B şıkkı.

Yıl boyunca dört mevsimin belirgin yaşanması Dünya'nın yıllık hareketi ve Türkiye'nin ılıman orta kuşakta bulunmasıyla (mutlak/matematiksel konum) ilgilidir. Aynı anda bir yerde denize girilirken yüksek yaylalarda kar bulunması gibi kısa mesafelerde farklı mevsim koşullarının görülmesi ise yer şekillerinin çeşitliliği ve kısa mesafede yükselti değişimleriyle (göreceli/özel konum) açıklanır. Sonuç: C şıkkı.

Ekvator'dan kutuplara gidildikçe Dünya'nın eksen etrafındaki dönüş hızı (çizgisel hız) azalır. Çizgisel hız azaldığı için Güneş daha yavaş doğar ve batar; dolayısıyla grup ve tan (alacakaranlık) süresi kuzeye gidildikçe uzar, kısalmaz. Hatay'da grup ve tan süresi daha kısa, Sinop'ta daha uzundur. Sonuç: D şıkkı.

Güneş ışınları yalnızca dönenceler arasına (23° 27' K ile 23° 27' G) dik açıyla gelir. Türkiye 36°-42° Kuzey paralellerinde yer aldığı için Yengeç Dönencesi'nin kuzeyindedir; Güneş ışınlarını hiçbir zaman 90 derecelik dik açıyla alamaz (gölge sıfır olmaz), Güneş daima güneyden gelir (bakı yönü güneydir) ve öğle vakti gölgeler daima kuzeye düşer. Sonuç: A şıkkı.

Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe sıcaklık düşer; sıcaklık düştükçe deniz yüzeyinden gerçekleşen buharlaşma miktarı azalır. Akdeniz daha sıcak olduğu için buharlaşma şiddetlidir ve tuz oranı yüksektir. Karadeniz ise enlem etkisinden dolayı daha serindir, buharlaşma azdır ve bol yağış/tatlı su girişiyle tuzluluk düşüktür. Sonuç: E şıkkı.

Türkiye'de kullanılan ortak saat 45° Doğu (Iğdır) meridyeninin saatidir. Bir yerin yerel saatinin ortak saatten en geride olması, o yerin Türkiye'nin en batısında yer almasına bağlıdır. Türkiye'nin en batı ucu Çanakkale'deki Gökçeada Avlaka Burnu (yaklaşık 26° Doğu) olduğundan yerel saati Iğdır'a göre 76 dakika geridedir ve Güneş en geç burada tepe noktasına ulaşır. Sonuç: B şıkkı.

21 Haziran'da Kuzey Yarımküre'de kuzeye gidildikçe gündüzler uzar. Türkiye'nin en kuzeyinde yer alan ili Sinop (yaklaşık 42° K) olduğu için 21 Haziran günü en uzun gündüz süresi ve en kısa gece süresi Sinop'ta yaşanır (yaklaşık 15 saat 12 dakika). Sonuç: A şıkkı.

Kuzeyden esen rüzgarlar kutup yönünden (yüksek enlemlerden) geldiği için soğutucu, güneyden esen rüzgarlar ise Ekvator yönünden (alçak enlemlerden) geldiği için ısıtıcı etki yapar. Bu durum Türkiye'nin Kuzey Yarımküre'de yer almasının mutlak konum sonucudur. Sonuç: C şıkkı.

Aynı enlemdeki merkezlerde enlem etkisi aynıdır. Ancak batıdan doğuya gidildikçe yükselti artar ve denizellik etkisi azalarak karasallık şiddetlenir. Van'ın İzmir'e göre çok daha yüksek ve karasal olması ortalama sıcaklıkları düşürür ve tarım ürünlerinin olgunlaşma süresini geciktirir. Sonuç: D şıkkı.

Gerçek alan ile izdüşüm alan arasındaki fark arazinin engebe derecesine bağlıdır. Doğu Karadeniz Bölümü ve Hakkari Bölümü gibi çok dik yamaçlı, derin vadili ve yüksek engebeli sahalarda fark çok fazladır. Konya Bölümü, Ergene Havzası ve Güneydoğu düzlüklerinde ise fark çok azdır. Sonuç: A şıkkı.

Azerbaycan'ın Şah Deniz sahasından çıkarılan doğal gazı Gürcistan ve Türkiye üzerinden Avrupa sınırına (İtalya'ya uzanan TAP ile birleşerek) ulaştıran stratejik boru hattı projesi TANAP'tır (Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı). BTC petrol taşır, Mavi Akım ve TürkAkım Rus gazını taşır. Sonuç: B şıkkı.

Bir ülkenin coğrafi konumu, jeolojik ve jeomorfolojik yapısı, iklim özellikleri, denizleri ve boğazları doğanın belirlediği ve insan ömrü/tarihsel süreçte sabit kalan 'değişmeyen' unsurlardır. Nüfus miktarı, askeri güç, ekonomik kalkınma düzeyi ve teknolojik altyapı ise zamanla değişebilen dinamik unsurlardır. Sonuç: E şıkkı.

Gürbulak Sınır Kapısı Türkiye ile komşusu İran arasında yer alır. Irak ile olan en işlek sınır kapımız ise Habur Sınır Kapısı'dır. Dolayısıyla Irak - Gürbulak eşleştirmesi yanlıştır. Sonuç: C şıkkı.

Toroslar güneyde (yaklaşık 37° K), Kaçkar Dağları ise kuzeyde (yaklaşık 41° K) yer alır. Enlem etkisi nedeniyle kuzeye gidildikçe sıcaklık ortalamaları düşer; bu durum kalıcı karların daha alçak seviyelerden başlamasına yol açar. Sonuç: D şıkkı.

21 Aralık günü Kuzey Yarımküre'de kuzeye gidildikçe geceler uzar, gündüzler kısalır. Seçeneklerde en kuzeyde yer alan il Trabzon'dur (yaklaşık 41° K). Dolayısıyla 21 Aralık'ta en uzun gece Trabzon'da yaşanır. Sonuç: B şıkkı.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi'ne göre Karadeniz'e kıyıdaş olmayan devletlerin savaş gemilerinin Boğazlardan geçişi tonaj bakımından sınırlandırılmış ve bu gemilerin Karadeniz'de kalış süresi en fazla 21 gün ile kısıtlanmıştır. Bu kural Türkiye'nin ve Karadeniz'in güvenliğinde kilit role sahiptir. Sonuç: A şıkkı.

Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında dağ sıraları (Kuzey Anadolu'dağları ve Toroslar) kıyı çizgisine hemen geriden ve paralel olarak uzanır. Bu uzanış doğrultusu denizel nemli havanın iç kesimlere geçmesini engeller ve kara yolu ulaşımını zorlaştırarak tünel ve geçitleri zorunlu kılar. Sonuç: C şıkkı.

Fırat ve Dicle nehirleri Türkiye sınırları içerisinden (Doğu Anadolu'dan) doğar, Suriye ve Irak topraklarından geçerek Şattülarap mevkiinde birleşir ve Basra Körfezi'ne dökülür. Sonuç: B şıkkı.

Aynı meridyen üzerindeki noktalarda yerel saat yıl boyunca aynıdır (I) ve Güneş'in en tepeye ulaştığı öğle vakti daima aynıdır (II). Ancak Güneş'in doğuş ve batış saatleri yalnızca gece ve gündüz sürelerinin eşit olduğu ekinoks günlerinde (21 Mart ve 23 Eylül) aynı olur; diğer günlerde eksen eğikliğine bağlı olarak gece-gündüz süreleri farklı olduğundan Güneş farklı saatlerde doğar ve batar. Sonuç: C şıkkı.

Bakü-Tiflis-Kars (BTK) Demiryolu Hattı, Demir İpek Yolu'nun (Orta Koridor) en kritik halkası olup Çin ve Orta Asya'yı Hazar ve Kafkaslar üzerinden Türkiye ve Avrupa'ya kesintisiz bağlar. Sonuç: A şıkkı.