DGS DGS (Dikey Geçiş Sınavı) Anlatım Bozuklukları Testi #7

A şıkkında anlatım bozukluğu yoktur. B şıkkında 'yaşlı ihtiyara' ifadesinde 'yaşlı' ve 'ihtiyar' eş anlamlıdır, bir arada kullanılması gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan anlatım bozukluğuna yol açar (Doğrusu: yaşlı adama veya ihtiyara). C şıkkında herhangi bir fazlalık yoktur. D şıkkında anlamca bir eksiklik veya fazlalık yoktur. E şıkkında da anlatım bozukluğu bulunmamaktadır. Sonuç: B şıkkı.

Anlamca çelişen sözcüklerin kullanımı genellikle bir kesinlik bildiren ifade ile bir ihtimal bildiren ifadenin aynı cümlede geçmesidir. A, C, D ve E seçeneklerinde böyle bir durum yoktur. Ancak B seçeneğindeki 'Şüphesiz' kelimesi kesinlik bildirirken, cümlenin sonundaki 'gitmiş olmalılar' ifadesi ihtimal, olasılık bildirir. Kesinlik ve ihtimalin aynı cümlede kullanılması çelişki yaratır. Sonuç: B şıkkı.

A şıkkındaki 'kendine özgü' doğru kullanılmıştır ('özgün' anlamında). B şıkkında 'ücret' kelimesi yanlıştır; alınan eşyaların, ürünlerin karşılığı 'ücret' değil 'fiyat'tır. Ücret, yapılan bir hizmetin, emeğin karşılığıdır. Doğrusu 'ücretini' değil 'fiyatını' olmalıdır. C şıkkında kelimeler doğru anlamdadır. D şıkkında doğru kullanımdır. E şıkkında doğru kullanımdır. Sonuç: B şıkkı.

Mantık ve sıralama hatası, cümlenin akışında önem, derece veya gerçekleşme sırası bakımından yanlış kelimelerin kullanılmasıdır. C şıkkında 'Bırakın yürümeyi, maraton bile koşamaz.' denilerek daha zor olan (maraton koşmak) ikinci sıraya konmuş ve daha kolayı (yürümek) vurgulanmak istenmiştir. Fakat kurgu yanlıştır. Mantıklı olan 'Bırakın maraton koşmayı, yürüyemez bile' şeklinde olmalıdır, çünkü yürümek maraton koşmaktan daha kolay ve önceliklidir. A, B, D ve E seçeneklerinde mantıksal bir sıralama hatası yoktur. Sonuç: C şıkkı.

Deyimler kalıplaşmış sözlerdir; kelimeleri değiştirilemez ve cümlenin anlamına uymayan bir durumda kullanıldıklarında anlatım bozukluğuna yol açarlar. A şıkkında 'göze girmek' (beğeni kazanmak) uyumludur. B şıkkında 'etekleri zil çalmak' çok sevinmek anlamındadır; ancak cümlede 'sınavın iptal olacağından endişe eden' biri var, yani korku ve telaş var. Telaşlanmak, korkmak durumunda 'etekleri zil çalmak' (sevinmek) değil, 'etekleri tutuşmak' deyimi kullanılır. Deyim cümlenin anlamına uymamaktadır. C şıkkında 'göz gezdirmek' (kısaca bakmak) uyumludur. D şıkkında 'kulak asmamak' (önemsememek) uyumludur. E şıkkında 'ağzı kulaklarına varmak' (çok sevinmek) uyumludur. Sonuç: B şıkkı.

Özne-yüklem uyumu kuralına göre: Organ isimleri, cansız varlıklar, bitkiler, hayvanlar veya soyut kavramlar çoğul özne olduğunda (kişileştirme sanatı yoksa) yüklem tekil olmak zorundadır. A şıkkında 'Düşünceler' çoğul soyut özne, yüklem 'sürüklediler' çoğul çekimlenmiş. Doğrusu 'sürükledi' olmalıdır (Uyuşmazlık var). B şıkkında özne 'Biz' (Sen ve ben), yüklem 1. çoğul şahıs (gideceğiz), uyumludur. C şıkkında özne 'İnsanlar' (çoğul), yüklem 'kaldılar' (çoğul veya tekil olabilir), uyumludur. D şıkkında özne 'Çocuklar', yüklem 'oynuyorlar', uyumludur. E şıkkında özne 'öğrencilerin birçoğu' (belgisiz zamir), yüklem 'katılmadı' (tekil olmalıdır, tekil kullanılmıştır), uyumludur. Sonuç: A şıkkı.

Nesne eksikliği, genellikle sıralı veya bağlı cümlelerde, ilk cümlenin nesnesinin ikinci cümleye uygun olmamasından veya ikinci cümlenin fiilinin nesne (neyi, kimi) gerektirmesine rağmen cümlede nesne bulunmamasından kaynaklanır. A) 'Kardeşine çok güvenir, her sırrını paylaşırdı.' Kime güvenir? (Kardeşine - dolaylı tümleç). Ne paylaşırdı? (Her sırrını - nesne var). B) 'Ona sadece biz inandık ve sonuna kadar destekledik.' Kime inandık? (Ona - dolaylı tümleç). Kimi destekledik? İkinci cümlede nesne eksik. 'Ona' dolaylı tümleci ikinci cümleye uymuyor (Ona destekledik denmez). Doğrusu: '...ve ONU sonuna kadar destekledik' olmalıdır. Burada nesne ('onu') eksikliği vardır. C) 'Kitabı bir solukta okudu, masanın üzerine bıraktı.' Neyi okudu? (Kitabı). Neyi bıraktı? (Kitabı). Ortak nesne iki yükleme de uyuyor. Eksiklik yok. D) 'Toplantıda alınan kararları herkes dinledi ve onayladı.' Neyi dinledi? (Kararları). Neyi onayladı? (Kararları). Ortak nesne uyumlu. E) 'Misafirlere ikramda bulundu, teşekkür ederek uğurladı.' Kime bulundu? (Misafirlere - DT). Kimi uğurladı? 'Onları' uğurladı şeklinde nesne gerekiyor. Burada da nesne eksikliği var. Soruda iki şıkkın doğru olma ihtimalini ortadan kaldırmak için E şıkkını düzelteceğim. Yeni E şıkkı: 'Misafirleri kapıda karşıladı, salona buyur etti.' (Kimi karşıladı? Misafirleri. Kimi buyur etti? Misafirleri. Ortak nesne). Sonuç: B şıkkı.

Tamalama yanlışlıkları genellikle bir sıfatın ve bir ismin aynı tamlanana bağlanması durumunda ortaya çıkar. A şıkkında 'Özel ve devlet okulları...' ifadesinde 'özel okulları' ve 'devlet okulları' denmek isteniyor. 'Özel' bir sıfattır, 'devlet' bir isimdir. 'Özel okulları' denmez, 'özel okullar' denir. Doğru kullanım: 'Özel okullar ve devlet okulları' şeklinde olmalıdır. Sıfat ile isim aynı tamlanana bağlandığı için tamlama yanlışlığı vardır. B şıkkında 'eski ve yıkık binalar' (İki sıfat bir isme bağlanmış, doğru). C şıkkında 'büyük şehrin zorlukları' (Doğru). D şıkkında 'iş ve hayat tecrübesi' (İki isim bir isme bağlanmış: İş tecrübesi ve hayat tecrübesi, doğru). E şıkkında 'kırmızı ve mavi kalemler' (İki sıfat bir isme bağlanmış, doğru). Sonuç: A şıkkı.

Anlam belirsizliği, cümlede eylemi kimin yaptığının veya aidiyetin tam olarak anlaşılamamasından kaynaklanır. Genellikle kişi zamirinin ('senin' veya 'onun') kullanılmaması bu duruma yol açar. A) 'Dün akşam eve neden bu kadar geç geldiğini kimse bilmiyor.' ('Senin geldiğini' mi, 'onun geldiğini' mi? İkisi de uyuyor. Aidiyet/Kişi zamiri belirsizliği vardır. 'Senin geç geldiğini' mi yoksa 'onun geç geldiğini' mi bilinmiyor.) B) 'Sınavdan aldığı yüksek not tüm aileyi büyük bir sevince boğdu.' (Onun aldığı not, belirsizlik yok) C) 'Kitaplarını masanın üzerinde unutup okula doğru telaşla koştu.' (Onun kitapları, kendisi unutup koştu, belirsizlik yok) D) 'Şehre yapılan yeni park, çocukların güvenle oynayabileceği bir alan oldu.' (Belirsizlik yok) E) 'Bunca yıllık emeklerinin karşılığını nihayet bugün almıştı.' (Onun emekleri, o almıştı, belirsizlik yok) Sonuç: A şıkkı.

Dolaylı tümleç eksikliği, bağlı veya sıralı cümlelerde ilk cümlenin nesnesinin veya öznesinin ikinci cümleye dolaylı tümleç yapısıyla bağlanamaması durumunda ortaya çıkar. A) 'Kitabını çok seviyor, her yere götürüyordu.' (Neyi seviyor? Kitabını - Nesne. Neyi götürüyordu? Kitabını. Nereye? Her yere. Eksiklik yok.) B) 'Ona bir şeyler anlattım ama hiç inanmadı.' (Kime anlattım? Ona - DT. Kime inanmadı? BANA. İkinci cümlenin dolaylı tümleci eksiktir. 'Ona inanmadı' denmez, anlatana inanılır. Doğrusu 'ama bana hiç inanmadı' olmalıdır. Burada DT eksikliği vardır.) C) 'Öğrencilerini her zaman kollar ve çok güvenirdi.' (Kimi kollar? Öğrencilerini - Nesne. Kime güvenirdi? ONLARA. Burada da DT eksikliği var. Soru hatalı olmasın diye C şıkkını düzelteceğim. Yeni C: 'Öğrencilerini her zaman kollar, onları her kötülükten korurdu.' Neyi kollar? Öğrencilerini. Kimi korurdu? Onları - Nesne. Eksiklik yok.) D) 'Çocuk parktaki oyuncaklara koştu ve neşeyle oynamaya başladı.' (Eksiklik yok) E) 'Babasının sözünü dikkatle dinledi, itiraz etmeden onayladı.' (Neyi onayladı? Sözünü. Ortak nesne. Eksiklik yok.) Sonuç: B şıkkı.

Cümlelerde eklerin özellikle fiilimsi eklerinin kullanımına dikkat etmeliyiz. A şıkkında 'Yağmurun yağmasıyla' doğru. B şıkkında 'Sorunları çözmek ve anlaşmak için' doğru. C şıkkında 'Çocukların gürültü yapmaları beni rahatsız ediyor.' yerine 'Çocukların gürültü yapması...' daha doğrudur ama 'yapmaları' çok büyük bir anlatım bozukluğu sayılmayabilir. D şıkkında 'Toplantıya geç kalışının nedeni, trafiğin sıkışık olmasındandır.' cümlesinde 'nedeni' ve '-dandır' eki birlikte kullanılmıştır. Bu ek yanlışı veya gereksizliğidir ('Trafiğin sıkışık olmasıdır' olmalıdır). E şıkkında 'Onun da bizimle gelip gelmeyeceğini bilmiyorum.' (gelip gelmeyeceğini doğru). Fiilimsi eki ile ilgili bariz bir örnek vereyim: 'Araba kullanmasını yeni öğrenmiş.' cümlesinde '-sı' iyelik ekinin gereksiz kullanımı vardır ('Araba kullanmayı yeni öğrenmiş' olmalıdır). Şıkkı bu şekilde değiştirelim. C Şıkkı: 'Kardeşim yıllar sonra nihayet araba kullanmasını öğrenmişti.' Doğrusu 'araba kullanmayı' olmalıdır. 'Kullanması'ndaki -sı eki (iyelik eki) gereksizdir ve anlatım bozukluğuna yol açar. Sonuç: C şıkkı.

Birleşik veya sıralı cümlelerde eylemsilerin veya yüklemlerin çatısı (etkenlik/edilgenlik) uyumlu olmalıdır. Biri etken diğeri edilgen olursa çatı uyuşmazlığı olur. A) 'Odayı temizleyip (etken) güzelce havalandırdı (etken).' Uyumlu. B) 'Dosyalar incelendikten (edilgen) sonra müdüre teslim edildi (edilgen).' Uyumlu. C) 'Kitaptaki notlar özenle okunarak (edilgen), sınava en iyi şekilde hazırlandı (etken).' İlk kısım 'okunarak' edilgendir (kimin okuduğu belli değil). İkinci kısım 'hazırlandı' (kendi kendine, dönüşlü/etken) özne bellidir. Çatı uyuşmazlığı vardır. Doğrusu 'Kitaptaki notları özenle okuyarak sınava hazırlandı' olmalıdır. D) 'Eve döner dönmez (etken) hızlıca yemeğini yedi (etken).' Uyumlu. E) 'Bütün eşyalar paketlenip (edilgen) nakliye aracına yüklendi (edilgen).' Uyumlu. Sonuç: C şıkkı.

Türkçede bir isim, isimden fiil yapan bir ek alarak tek kelimelik bir eylem olabiliyorsa, onu 'etmek', 'olmak' gibi yardımcı fiillerle iki kelime halinde kullanmak anlatım bozukluğudur. (Örneğin: 'umut etmek' yerine 'ummak', 'şüphe etmek' yerine 'şüphelenmek', 'hasta olmak' yerine 'hastalanmak'). A) 'Bunca zorluk karşısında sabır etmek herkesin harcı değildir.' (Sabretmek kalıplaşmıştır, doğrudur ama 'sabır etmek' yerine 'sabretmek' yazılmalıydı. Ses olayına uyulmazsa yazım yanlışı olur. Anlatım bozukluğu sayılmaz). B) 'Bu yılın sonunda emekli olmayı planladığını söyledi.' (Doğru kullanım). C) 'Boş zamanlarında çocuklara gönüllü olarak yardım ediyordu.' (Yardım etmek, doğru kullanım). D) 'Onun bu söylediklerinin hiçbir zaman doğru olacağından kuşku etmiyorum.' ('kuşku etmek' yanlıştır, doğrusu 'kuşkulanmıyorum' olmalıdır. 'Kuşkulanmak' varken 'kuşku etmek' gereksiz yardımcı eylemdir.) E) 'Havanın aniden soğumasıyla birlikte bahçedeki çiçekler soldu.' (Doğru). Sonuç: D şıkkı.

Özne eksikliği, genellikle sıralı veya bağlı cümlelerde ilk cümlenin öznesinin ikinci cümleye uygun olmamasına rağmen ortak özne gibi kullanılmasından kaynaklanır. A) 'Kardeşim kitaplarını topladı ve hızla okulun yolunu tuttu.' (Kim topladı? Kardeşim. Kim tuttu? Kardeşim. Ortak özne uyumlu.) B) 'Odanın boyası tamamen dökülmüş, çok kötü görünüyordu.' (Dökülen ne? Odanın boyası. Kötü görünen ne? Odanın boyası mı yoksa oda mı? Oda kötü görünüyordu. İkinci cümlenin öznesi 'oda' eksiktir. 'Oda çok kötü görünüyordu' olmalıdır. Özne eksikliği vardır.) C) 'Dün aldığı arabayı çok beğeniyor, her gün özenle yıkıyordu.' (Kim beğeniyor? O. Kim yıkıyordu? O. Gizli özne uyumlu.) D) 'Misafirler kahvelerini içtiler ve kısa süre sonra müsaade istediler.' (Kim içti? Misafirler. Kim istedi? Misafirler. Uyumlu.) E) 'Rüzgâr şiddetini artırdı, fırtınaya dönüşeceğinin sinyallerini verdi.' (Kim artırdı? Rüzgâr. Kim verdi? Rüzgâr. Uyumlu.) Sonuç: B şıkkı.

Ek fiil eksikliği, isim soylu yüklemlerin sıralandığı cümlelerde veya etken/edilgen olmayan yan cümlelerde, yüklemlerden birinin olumlu diğerinin olumsuz olması durumunda ortak kullanılan ek fiilin anlamı bozmasından kaynaklanır. A) 'Hava çok soğuk, üstelik rüzgarlıydı.' (Soğuk idi, rüzgarlı idi. Ortak '-idi' uyumludur. Hata yok.) B) 'Otomobilin rengi güzel ama fiyatı pek uygun değildi.' (Güzel değildi, uygun değildi anlamı çıkar. Oysa güzel İDİ, uygun değildi denmek istenmektedir. Ortak 'değildi' ek fiili birinci yükleme ('güzel') de bağlanarak anlamı 'güzel değildi' yapar. Bu nedenle birinci cümlenin sonuna 'güzeldi' (ek fiil) getirilmelidir. Ek fiil eksikliği vardır.) C) 'Kitap hem sürükleyici hem de son derece etkileyiciydi.' (Sürükleyici idi, etkileyici idi. Uyumlu.) D) 'İnsanlar bu saatlerde yorgun ve telaşlıydı.' (Yorgun idi, telaşlı idi. Uyumlu.) E) 'Burası eskiden küçük ve şirin bir balıkçı kasabasıymış.' (Küçük imiş, şirin imiş. Uyumlu.) Sonuç: B şıkkı.

Noktalama eksikliğinden kaynaklanan anlatım bozuklukları genellikle bir ismin veya adlaşmış sıfatın, kendinden sonra gelen ismi niteleyip nitelemediğinin belirsiz olduğu durumlarda (virgül eksikliğinde) ortaya çıkar. A) 'Küçük ağacın arkasına saklanarak bizi gizlice izlemeye başladı.' (Burada 'küçük' kelimesi ağacın sıfatı da olabilir, bir çocuğu/kişiyi anlatan adlaşmış sıfat da olabilir. 'Küçük, ağacın arkasına...' mı yoksa 'Küçük ağacın arkasına...' mı? Virgül konmadığı için anlam belirsizliği vardır.) B) 'Bu aralar işlerinin çok yoğun olduğunu ve yorulduğunu söylüyor.' (Belirsizlik yok). C) 'Seninle bu önemli konuyu yarın sabah yüz yüze görüşelim.' (Belirsizlik yok). D) 'Toplantıya kimlerin katılacağı henüz yönetim tarafından açıklanmadı.' (Belirsizlik yok). E) 'Kitaplarını her zaman düzenli bir şekilde masanın üzerine dizerdi.' (Belirsizlik yok). Sonuç: A şıkkı.

Gereksiz sözcük kullanımı, eş anlamlı kelimelerin bir arada kullanılması ya da anlamı zaten cümlede bulunan bir kelimenin tekrar kullanılmasıdır. A) 'Geçmişteki anılarını anlatırken gözleri yaşarıyordu.' ('Anı' kelimesi zaten geçmişe aittir. 'Geçmişteki' kelimesinin kullanılması gereksizdir. 'Anılarını anlatırken...' denmesi yeterlidir.) B) 'Bugün hava oldukça güneşli ve sıcaktı.' (Gereksiz sözcük yok). C) 'Arkadaşlarıyla parkta uzun uzun sohbet ettiler.' (Gereksiz sözcük yok). D) 'Okul müdürü başarılı öğrencileri kürsüye çağırıp tebrik etti.' (Gereksiz sözcük yok). E) 'Yarın akşamki uçakla nihayet memleketine dönecekmiş.' (Gereksiz sözcük yok). Sonuç: A şıkkı.

Sözcüklerin ses bakımından veya köken bakımından birbirine benzemesi yanlış anlamda kullanılmalarına yol açabilir. (Örnek: etken-etki, ayrıcalık-ayrıntı, azımsamak-küçümsemek vb.) A) 'Şehrin nüfusu son yıllarda giderek artıyor.' (Doğru). B) 'Binaların birbirine çok yakın olması yangın riskini çoğaltıyor.' ('Risk çoğaltılmaz', 'risk artırılır'. Miktarı sayılabilen şeyler çoğalır. Doğrusu 'riskini artırıyor' olmalıdır.) C) 'Sınavda başarılı olmasının en büyük nedeni düzenli çalışmasıydı.' (Doğru, neden olumlu durumlarda da kullanılır, etken denilse daha edebi olurdu ama anlatım bozukluğu sayılmaz. Biz C şıkkını değiştirelim, yanlış anlama mahal vermesin.) D) 'Doktorun önerdiği ilaçları düzenli kullanınca kısa sürede iyileşti.' (Doğru). E) 'Yeni alınan kararlar herkesin görüşü alınarak demokratik bir şekilde belirlendi.' (Doğru). C Şıkkını düzenleyelim: 'Kendisinden yaşça büyük insanlara karşı her zaman çekingen davranırdı.' (Doğru). Yanlışlık B şıkkındadır. Sonuç: B şıkkı.

Bağlı veya sıralı cümlelerde ilk cümlenin öznesi veya nesnesiyle kurulan ilişkinin ikinci cümlede eksik bırakılmasıyla (kiminle, neyle sorularına cevap veren tümlecin olmamasıyla) oluşur. A) 'Yeni iş arkadaşını çok sevdi ve hemen uyum sağladı.' (Kimi sevdi? İş arkadaşını - Nesne. Kime uyum sağladı? 'Ona' - Dolaylı Tümleç. Burada dolaylı tümleç eksikliği vardır.) B) 'Bu kitapları okudum ve çok yararlandım.' (Neyi okudum? Kitapları - Nesne. Neyden yararlandım? 'Onlardan' - Dolaylı Tümleç. DT eksikliği var.) C) 'Eski dostuyla yıllar sonra karşılaştı, uzun uzun sohbet etti.' (Kiminle karşılaştı? Eski dostuyla - Edat/Zarf Tümleci. Kiminle sohbet etti? Eski dostuyla - Ortak tümleç. Eksiklik yok.) D) 'Onu her zaman destekler, hiçbir zaman tartışmazdı.' (Kimi destekler? Onu - Nesne. Kiminle tartışmazdı? 'Onunla' - Zarf (Edat) Tümleci. Burada 'onunla' eksik olduğu için edat/zarf tümleci eksikliği vardır.) E) 'Babasının sözünü kesmez, her zaman dikkatlice dinlerdi.' (Neyi kesmez? Sözünü. Kimi dinlerdi? 'Onu' - Nesne. Nesne eksikliği var.) Soru bizden zarf (edat) tümleci eksikliğini sormaktadır. D şıkkı bu eksikliğe örnektir. Sonuç: D şıkkı.

İyelik ekinin gereksiz kullanımı genellikle fiilimsilerde (isim-fiil) görülür. 'Araba kullanmasını biliyor' (Yanlış) -> 'Araba kullanmayı biliyor' (Doğru). A) 'Bu yemeği yapmayı annemden öğrendim.' (Doğru). B) 'Bunca işin arasında piyano çalmasını öğrenmeye çalışıyordu.' ('çalmasını' kelimesindeki '-sı' iyelik eki gereksizdir. Doğrusu 'piyano çalmayı öğrenmeye çalışıyordu' olmalıdır.) C) 'Onun bu kadar inatçı olması hepimizi şaşırtmıştı.' (Onun inatçı olması, iyelik eki gereklidir, doğru). D) 'Toplantıda alınan kararları dikkatlice not almayı unutma.' (Doğru). E) 'Sabahları erken kalkmak onun en sevdiği alışkanlıktı.' (Doğru). Sonuç: B şıkkı.