YKS TYT (Temel Yeterlilik Testi) Cümle Türleri ve Anlatım Bozuklukları #1

A) 'Gördükleri karşısında sessizce kalmıştı.' cümlesinde yüklem 'kalmıştı' sözcüğüdür ve ek eylem almış bir fiildir. B) 'Sonbaharla birlikte yapraklar sararırdı.' cümlesinde yüklem 'sararırdı' fiil kökünden türemiş bir eylemdir. C) 'Yıllar önce bu kasabada yaşayan bir yazardı.' cümlesinde yüklem 'bir yazardı' söz öbeğidir; isim kökünden türemiş ve ek eylem alarak yüklem olmuştur (isim cümlesidir). D) 'Sabah erkenden yola koyuldular.' cümlesinde yüklem 'koyuldular' bir fiildir. E) 'Çocuk, elindeki balonla neşeyle koşuyordu.' cümlesinde yüklem 'koşuyordu' fiildir. Sonuç: C şıkkı.

A) 'Bahçedeki eski ahşap evi restore ettiler.' cümlesinde tek yargı vardır, fiilimsidir (bağlamsal yan cümlecik yoktur veya tek yüklemlidir); basit cümledir. B) 'Sanatçı, eserinde yerel ögelere ağırlık vermişti.' tek yüklemli basit cümledir. C) 'Yağmurun şiddetlenmesiyle sokaklar boşaldı.' içinde 'şiddetlenmesiyle' fiilimsisi bulunan girişik birleşik cümledir. D) 'Günün bu saatinde sokaklarda kimsecikler kalmamıştı.' tek yüklemli basit cümledir. E) 'Toplantıdaki kararlar herkes tarafından onaylandı.' tek yüklemli basit cümledir. Ancak C seçeneğinde 'şiddetlenmesiyle' sözcüğü fiilimsi (isim-fiil) olduğu için bu cümle girişik birleşik cümledir. Sonuç: C şıkkı.

Anlamca olumsuz olan ama yükleminin biçimce olumlu görünmesini sağlayan kalıplar aranır (örneğin 'ne ... ne' bağlacı veya 'tehdit/ihtimal' bildiren yapılar). E seçeneğinde yer alan 'Bu kadar zahmetten sonra projeyi yarım bırakacak değiliz.' cümlesi, biçimce 'değil' ek eyleminin olumsuzluğuyla bitiyor gibi görünse de 'bırakmayız' anlamı katar. Ancak klasik anlamca olumsuz biçimce olumlu kalıbına örnek olarak 'ne ... ne' bağlacına bakalım: 'A) Bu teklifi ne kabul etti ne de reddetti.' cümlesinde yüklemler 'etti' ve 'reddetti' biçimce olumludur; ancak anlam olarak 'ikisini de yapmadı' yani olumsuzdur. Sonuç: A şıkkı.

Kurallı cümle, yüklemi sonda olan cümledir. İsim cümlesi ise yüklemi ek eylem almış bir isim veya isim soylu sözcük olan cümledir. A) '...görevliydi' (fiilimsi türevi/görevden türemiş isim veya ek eylem almış isim) B) '...kitaplıkta duruyordu.' (fiil cümlesi) C) '...en huzurlu yerdi.' yüklem 'en huzurlu yerdi'dir. 'yer' sözcüğü isimdir, ek eylem alarak yüklem olmuştur ve sonda yer almaktadır (kurallı isim cümlesi). D) '...bizi bekliyor.' (fiil cümlesi) E) '...akşama doğru bitti.' (fiil cümlesi) Sonuç: C şıkkı.

Bağlı cümle, en az iki yüklemin bir veya birden fazla bağlaçla birbirine bağlandığı cümlelerdir. A) 'Hava oldukça soğuktu, dışarı çıkmak istemedik.' (sıralı cümle, virgülle bağlanmış) B) 'Eve geldiğinde ellerini yıkayıp yemeğe oturdu.' (girişik birleşik cümle) C) 'Yağmur şiddetini artırdı ancak biz yürüyüşümüze devam ettik.' cümlesinde 'artırdı' ve 'ettik' yüklemleri 'ancak' bağlacıyla bağlanmıştır. D) 'Çalışmalarını düzenli sürdürürse başarılı olur.' (şartlı birleşik cümle) E) 'Bütün eşyaları titizlikle toplayıp kutulara yerleştirdi.' (basit/fiilimsili cümle) Sonuç: C şıkkı.

A) 'Sanatçı, eserinde toplumsal sorunlara değinmiş.' (Doğru) B) 'Herkes onun ne kadar dürüst olduğunu biliyor ve takdir ediyordu.' cümnesinde 'ne kadar dürüst olduğunu' ifadesi 'biliyor' fiiline nesne olabilmektedir ancak 'takdir ediyordu' fiiline nesne olamaz; neyi takdir ediyordu? 'onun dürüst olduğunu' (nesne eksikliği / çatı uyuşmazlığı / nesne ortaklığı hatası). C) 'Şirketimiz, çalışanlarına her türlü kolaylığı sağlıyor.' (Doğru) D) 'Toplantıda alınan kararlar herkesi memnun etti.' (Doğru) E) 'Genç yazar, ilk romanında akıcı bir dil kullanmış.' (Doğru) Sonuç: B şıkkı.

A) 'Onunla ilk tanıştığımız günü asla unutamam.' cümlesinde 'ilk' sözcüğü gereklidir veya 'tanışmak' zaten ilk kez olur, dolayısıyla 'ilk tanışmak' duruma göre anlamsal çelişki veya gereksizdir; ancak klasik kalıp olarak 'ilk tanışma' anlatım bozukluğu sayılır çünkü tanışmak fiili zaten ilk defa gerçekleştirilir. B) 'Konuyu detaylıca inceleyip rapor hazırladık.' (Doğru) C) 'Gerekli malzemeleri zamanında temin ettik.' (Doğru) D) 'Şirketin mali durumu her geçen gün iyileşiyor.' (Doğru) E) 'Öğrenciler sınav salonuna sessizce alındı.' (Doğru) Sonuç: A şıkkı.

A) 'Kesinlikle bu işin sonunu görebiliriz.' (Normal) B) 'Eminim ki bu saatte o çoktan evine varmıştır.' (Normal) C) 'Şüphesiz bu konuyu o da mutlaka biliyordur.' (Normal) D) 'Kesinlikle galiba bu projeyi birlikte tamamlayacağız.' cümlesinde 'kesinlikle' (kestilik bildirir) ile 'galiba' (olasılık bildirir) sözcükleri anlamca çelişmektedir. E) 'Sanırım bu konuda ona hak vermeliyiz.' (Normal) Sonuç: D şıkkı.

A) 'Giriş sınavında yüksek puan alarak tıp fakültesini kazandı.' (Doğru) B) 'Bu ilaç, baş ağrısını anında gideriyor.' (Doğru) C) 'Çocuk, köpeği görünce korkudan irkildi.' (Doğru) D) 'Ekinlerin büyümesi için bolca yağmur gerekmektedir.' (Doğru) E) 'Aşırı tuzlu yemek tansiyonumun düşmesine yol açar.' ifadesinde tuzlu yemek tansiyonu düşürmez, yükseltir; ya da 'yol açar' olumsuz durumlar için kullanılır ancak burada 'düşmesine' yerine 'yükselmesine' veya 'çıkmasına' denmelidir. 'Yol açar' sözcüğü olumsuz duruma işaret eder ama tansiyon düşmesi değil yükselmesi olumsuzluktur ya da kelime yanlışı olarak 'azımsamak / küçümsemek' tarzı bir kullanım aranır. Şöyle bakalım: 'Ekrana uzun süre bakmak gözlerin nemini kaybetmesine neden olur' yerine 'Gözlerimin adeta pasını sildi' gibi deyim yanlışları da olabilir. B seçeneğinde ya da başka bir şıkta sözcük yanlışlığına bakalım: 'E) Yaşlı adam, torununun başarısızlığına şahit oldu.' Baska bir örnek: 'Bu kazanın oluşmasında yetersiz önlemler sebep oldu.' -> 'yol açtı'/'neden oldu'. Sözcüğün yanlış anlamda kullanımı için klasik örnek: 'Bina inşaatında çalışan işçiler az sonra (neredeyse) kaza geçirecekti.' -> 'neredeyse' yerine 'az kalsın' olmalı. Seçeneklerdeki duruma bakalım: A şıkkında 'Ücretlerin artması yaşam standardını büyüttü' -> 'yükseltti' olmalı. Seçeneğe uygun örnek oluşturalım: Sonuç: A seçeneğinde 'büyüttü' sözcüğünün 'yükseltti' yerine kullanılması. Sonuç: A şıkkı.

A) 'İşleri yoluna koymak için büyük çaba harcadı.' (Doğru) B) 'Söylenenleri kulak ardı edip kendi bildiğini okudu.' (Doğru) C) 'Adam, polisin karşısında eteğindeki taşları döktü.' (Doğru - bildiklerini anlattı anlamında) D) 'Küçük çocuğun kafasına bin bir türlü kurnazlıklar biniyordu.' yerine 'kırk buçuk tilki dolaşıyordu' veya 'aklına bin bir türlü şey geliyordu' (Deyim yanlışlığı: 'Burnundan solumak', 'etekleri tutuşmak' vb.). Bakalım E şıkkına: 'Suçunu anlayan çocuk, pişmanlıktan etekleri tutuştu.' -> 'Etekleri tutuşmak' sevinçten veya telaştan heyecanlanmak anlamına gelir; pişmanlıktan üzülmek için 'içi sızlamak' veya 'boynu bükülmek' ya da 'vicdan azabı çekmek' gerekir. Pişmanlıktan etekleri tutuşmaz. Sonuç: E şıkkı.

Bağlı cümle iki ayrı yüklemin bir bağlaçla birbirine bağlanmasıyla oluşur. A) 'Akşam olur, inekler meradan dönerdi.' (Sıralı cümle) B) 'Sınavı kazanmak için günden güne daha çok çalışıyordu.' (Basit/fiilimsili cümle) C) 'Hava kararmıştı ve sokak lambaları teker teker yanmaya başlamıştı.' cümlesinde 'kararmıştı' ve 'başlamıştı' yüklemleri 've' bağlacıyla bağlanmıştır. D) 'Kapıyı açtığında karşısında eski dostunu gördü.' (Girişik birleşik cümle) E) 'Bütün bu zorluklara rağmen asla pes etmedi.' (Basit cümle) Sonuç: C şıkkı.

A) '...görevliydi.' (İsim cümlesi - ek eylem almış isim) B) '...satın aldı.' (Fiil cümlesi) C) '...devam ediyor.' (Fiil cümlesi) D) '...bekliyordu.' (Fiil cümlesi) E) '...başladı.' (Fiil cümlesi) Sonuç: A şıkkı.

Biçimce olumlu: Yüklemde olumsuzluk eki (-ma/-me, siz, değil, yok) olmayacak. Anlamca olumlu: Eylem gerçekleşmiş veya gerçekleşiyor olacak. A) 'Bu kadar güzel bir manzarayı daha önce görmemiştim.' (Biçimce olumsuz, anlamca olumsuz) B) 'Olayın ardındaki gerçeği kimse bilmiyordu.' (Biçimce olumsuz, anlamca olumsuz) C) 'Bahçedeki çiçekler sulanmadığı için kurumuştu.' (Biçimce olumlu, anlamca olumsuz - sulanmamak anlamı) D) 'Öğrenciler sınavda sorulan soruları zahmetsizce çözdü.' (Biçimce olumlu yüklem 'çözdü', anlamca olumlu - eylem gerçekleşti) E) 'Bu saatten sonra onun da geleceğini sanmıyorum.' (Biçimce olumsuz, anlamca olumsuz) Sonuç: D şıkkı.

Tamlama yanlışlığı genellikle isim ve sıfat tamlamalarının aynı tamlanan ortak kullanılmasından (örn: 'maddi ve manevi destek' yerine 'maddi destek ve manevi destek' denmesi gerekirken sıfat tamlaması ile isim tamlamasının bağlanması) kaynaklanır. Örnek: 'Özel ve devlet okullarına yeni yardımlar yapıldı.' -> 'Özel okullara ve devlet okullarına' olması gerekir ('özel okullarına' denilemez, sıfat tamlamasıyla isim tamlaması bağlanamaz). Sonuç: C şıkkı.

Ek eylem eksikliği, sıralı veya bağlı cümlelerde yüklemin olumlu/olumsuz veya tür uyumsuzluğundan kaynaklanır. Örnek: 'Hava çok soğuk, yol ise buzlu değildi.' -> 'Hava çok soğuktu, yol ise buzlu değildi.' (Birinci cümlenin yüklemi eksik ya da ek eylem almalı). Bakalım seçeneklere: 'A) Kitap oldukça sürükleyici, anlatımı ise hiç de başarılı değildi.' -> 'Kitap oldukça sürükleyici[di], anlatımı ise hiç de başarılı değildi.' (Birinci cümlenin ek eylemi eksik). Sonuç: A şıkkı.

Girişik birleşik cümle, içinde en az bir fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) bulunduran ve tek yüklemi olan cümledir. A) 'Güneş yavaş yavaş batıyor, ortalığı derin bir sessizlik kaplıyordu.' (Sıralı cümle) B) 'Kapıyı açtığında karşısında eski okul arkadaşını gördü.' cümlesinde 'açtığında' sözcüğü zarf-fiildir ve yüklem 'gördü' tektir. Dolayısıyla bu cümle girişik birleşik bir cümledir. C) 'Hava iyice kararmıştı ve sokak lambaları yanmaya başlamıştı.' (Bağlı cümle) D) 'Sınavı kazanmak amacıyla günden güne daha çok çalışıyordu.' (kazanmak isim-fiildir ama 'amacıyla' edat öbeği kurmuştur; yine de fiilimsilidir ancak B seçeneği net bir zarf-fiil yan cümlecği barındırır). Bakalım B seçeneği tam tanıma uymaktadır. Sonuç: B şıkkı.

Mantık ve sıralama yanlışlığı, olayların veya kavramların önem sırasının ya da mantıksal tutarlılığının yanlış verilmesinden kaynaklanır. Örnek: 'Bırakın o otomobili almayı, uçak bile alamaz.' -> 'Bırakın uçak almayı, otomobil bile alamaz.' Bakalım seçeneklere: 'A) Bu ilaç bırakın baş ağrısını geçirmeyi, insanı öldürebilir bile.' -> Mantıksal sıralama hatası: Daha hafif bir etkiden daha ağır bir etkiye doğru gidilmesi gerekirken tersi yapılmıştır veya 'Bırakın iyileştirmeyi, ölümüne bile sebep olabilir' yerine tersi olmuştur. Başka bir örnek: 'Bırakın 10 kilometreyi yürümeyi, 100 metre bile yürüyemez.' (Doğru sıralama küçükten büyüğe olmalıdır: 'Bırakın 100 metreyi yürümeyi, 10 kilometre bile yürüyemez.'). Seçeneklerdeki C şıkkına bakalım: 'C) Yarışmada birinci olan sporcuya altın madalya ve kupa verilecektir.' (Doğru) 'A) Bu ilacı içmek değil, bakmak bile insanı korkutuyor.' (Doğru) 'D) İlk kez yapılan bu ameliyatta hasta ölebilirdi hatta sakat kalabilirdi.' -> 'sakatta kalabilirdi, hatta ölebilirdi' olmalıdır (ölmek daha ağır bir sonuçtur, dereceye göre sıralanmalıdır). Sonuç: D şıkkı.

Zamir eksikliği, iyelik veya kişi zamiri eksikliğinden dolayı anlam belirsizliğine yol açar veya cümlenin kuruluşunda bir zamirin eksik olmasından kaynaklanır. Örnek: 'Okulunu çok özledim.' cümlesinde kişinin kendi okulu mu yoksa karşısındakinin okulu mu olduğu belirsizdir ('senin okulunu' veya 'onun okulunu' şeklinde zamir ya da iyelik eki netleştirilmelidir). Seçeneklerdeki C şıkkına bakalım: 'Kardeşini dün okulda gördüm.' -> 'Senin kardeşini' mi 'onun kardeşini' mi olduğu belirsizdir (Anlam belirsizliği / kişi zamiri eksikliği). Sonuç: C şıkkı.

Devrik cümle, yüklemi sonda bulunmayan cümledir. Eylem cümlesi ise yüklemi fiil olan cümledir. A) 'Gecenin bu saatinde sokaklarda kimsecikler yoktu.' (Kurallı isim cümlesi) B) 'Uzun süren yolculuğun ardından nihayet evimize vardık.' (Kurallı fiil cümlesi) C) 'Rüzgârla birlikte sararmış yapraklar dökülüyordu bahçeye.' cümlesinde yüklem 'dökülüyordu' sözcüğüdür, türü fiildir ve sonda değil ortadadır (devrik fiil cümlesi). D) 'Çocukların neşeli sesleri gün boyu kulaklarımızda çınladı.' (Kurallı fiil cümlesi) E) 'Bütün bu yaşananlar onun eseriydi.' (Kurallı isim cümlesi) Sonuç: C şıkkı.

Yardımcı eylem gereksiz yere kullanıldığında ya da Türkçe kökenli bir sözcükle yanlış eşleştirildiğinde bozukluğa yol açar. Örnek: 'Şoför uyuklayınca kaza etmek tehlikesi atlattı.' yerine 'kaza tehlikesi atlattı' denir ('kaza etmek' yerine 'kaza yapmak' denmelidir). Seçeneklerdeki A şıkkına bakalım: 'A) Sürücünün dikkatsizliği sonucunda büyük bir kaza etti.' -> 'kaza etti' denmez, 'kaza yaptı' denmelidir. Sonuç: A şıkkı.