YKS TYT (Temel Yeterlilik Testi) İç ve Dış Kuvvetler #1

İç kuvvetler; epirojenez (kıta oluşumu), orojenez (dağ oluşumu), volkanizma ve depremlerdir (seismos). Akarsular ise gücünü güneşten alan dış kuvvetler sınıfındadır. Sonuç: C şıkkı.

Sert kütlelerin kırılmasıyla oluşan dağlık sistemlere kırıklı dağlar denir. Bu sistemde yüksekte kalan bloklara 'horst', çöküntü alanlarına ise 'graben' adı verilir. Sonuç: B şıkkı.

Kara kütlelerinin hafifleyerek toptan yükselmesine 'ejostazi' veya 'orojenez' değil, toptan yükselme anlamında 'epirojenik yükselme' (izostatik dengeye bağlı olarak epirojenez, yani 'üskseme/regresyon') denir; bu süreç izostatik dengeyi sağlamak için gerçekleşir. Sonuç: A şıkkı.

Batolit, lakolit, sill ve dyke magmanın yer altında yavaş yavaş soğumasıyla oluşan derinlik volkanizması (intrüzyon) şekilleridir. Krater, kaldera ve maar ise yüzeysel volkanizma şekilleridir. Sonuç: D şıkkı.

Derine aşındırmanın çok şiddetli olduğu, yamaçların dik ve V harfine benzediği vadiler 'V tipi (çentik) vadi' olarak adlandırılır. Sonuç: C şıkkı.

Dağ eteklerinde akarsuların getirdiği maddelerin birikmesiyle oluşan yelpaze şeklindeki birikim formlarına 'dağ eteği ovası' veya birleşmeleriyle birikinti yelpazeleri denir. Sonuç: E şıkkı.

Kalkerli arazilerde erimeyle oluşan küçük çukurlara polye, uvala, dolin ve en küçüğüne lapya denir. Sarkıt, dikit ve traverten ise karstik biriktirme şekilleridir. Sonuç: A şıkkı.

Rüzgarların taşıdığı kum ve toprak malzemelerini biriktirmesiyle kumullar, barkhanlar ve lös adı verilen toprak örtüleri oluşur. Mantar kaya ve yardang ise rüzgar aşındırma şekilleridir. Sonuç: D şıkkı.

Buzulların aşındırmasıyla oluşan çukurluklara sirk (buzul gölü yatağı), hörgüç kaya ve U vadiler oluşur. Moren, sandur düzlüğü ve drumlin ise buzul biriktirme şekilleridir. Sonuç: C şıkkı.

Kıyı kordonlarının koy önünü kapatmasıyla oluşan lagün (deniz kulağı) adı verilen kıyı set gölleri oluşur. Sonuç: B şıkkı.

Ege Bölgesi'ndeki kırıklı (horst-graben) yapı, bölgede deprem riskinin yüksek olmasına, fay kaynaklarının (kaplıcaların) yaygınlaşmasına ve graben ovalarının oluşmasına zemin hazırlamıştır. Sonuç: E şıkkı.

İstanbul'daki Haliç eski akarsu vadisinin sular altında kalmasıyla oluşan Haliç tipi kıyıdır; Boğazlar ise ria tipi kıyılara örnektir. Sonuç: A şıkkı.

Denge profiline ulaşmış akarsularda derine aşındırma durmuş veya çok azalmıştır, bunun yerine yanal aşındırma ve menderesler çizerek akış yaygınlaşmıştır. Hidroelektrik enerji potansiyeli ise azalmıştır. Sonuç: C şıkkı.

Tabakaların eğim yönünde uzanması, yoğun yağışlar ve yol yapımı sırasındaki yamaç kesimleri heyelanı tetikler. Ancak kuraklık ve yüksek sıcaklık heyelan riskini doğrudan artırmayan, aksine toprak nemini azaltan bir durumdur. Sonuç: D şıkkı.

Sıcaklık farkının fazla ve nemin az olduğu yerlerde fiziksel (mekanik) çözülme baskındır; bol nemli ve sıcak alanlarda ise kimyasal çözülme baskındır. Sonuç: B şıkkı.

Türkiye'nin yakın jeolojik zamanda toptan yükselmeye (epirojeneze) uğraması ve dağlık-engebeli bir ülke olması akarsuların boylarının kısa, rejimlerinin düzensiz ve akış hızlarının yüksek olmasına yol açmıştır. Sonuç: E şıkkı.

Akarsuyun bol alüvyon taşıması, kıyının sığ olması ve gelgit etkisinin az olması delta oluşumunu destekler. Ancak kıyıda güçlü dalgaların ve akıntıların (gelgit olaylarının) bulunması delta oluşumunu engeller. Sonuç: A şıkkı.

Donma ve çözülmelerin etkili olduğu soğuk kuşak ve dağlık alanlar 'periglasyal' bölgeler olarak adlandırılır. Sonuç: C şıkkı.

Türkiye'nin genç oluşumlu olmasının kanıtları ortalama yükseltinin fazla olması, dağların geniş yer kaplaması, aktif deprem kuşaklarında yer alması ve volkanik dağların bulunmasıdır. Eski masiflerin (kıtasal çekirdeklerin) bulunması ise ülkenin yaşlı temel taşlarına da sahip olduğunun (çeşitliliğin) göstergesidir; genç oluşumlu olmanın kanıtı değil, istisnası/temelidir. Sonuç: D şıkkı.

Rüzgarın kum tanelerini taşıyarak kayaçların alt kısımlarını aşındırması olayı 'rüzgar aşındırması' yani rüzgarın mekanik aşındırma etkisidir (deflasyon ve korrazyon). Sonuç: B şıkkı.