KPSS KPSS Lisans (Genel Yetenek & Genel Kültür) Matematik ve Özel Konum Testi #1

Bir ülkede aynı anda farklı mevsim ve hava koşullarının yaşanabilmesi (örneğin Akdeniz kıyısında denize girilirken Toroslar'da kar bulunması), kısa mesafelerde yer şekillerinin ve yükseltinin değişmesiyle yani göreceli (özel) konumla ilgilidir. Akdeniz'in Karadeniz'den tuzlu olması enlemle, bakı durumu enlem ve dönencelerle, kuzey rüzgârlarının soğutması Kuzey Yarım Küre'de bulunmakla, cephesel yağışlar ise orta kuşakta yer almakla doğrudan ilişkili olup mutlak konumun sonuçlarıdır. Doğru cevap C şıkkıdır.

Dünya genelinde ardışık iki paralel dairesi arasındaki kuş uçuşu mesafe sabittir ve 111 kilometredir. Türkiye'nin kuzey ve güney uçları arasındaki paralel farkı: 42 - 36 = 6 paraleldir. Kuş uçuşu mesafe hesabı: 6 * 111 = 666 kilometredir. Doğru cevap C şıkkıdır.

Dünya üzerinde ardışık iki meridyen arasındaki yerel saat farkı 4 dakikadır. Türkiye'nin en doğusu ile en batısı arasındaki boylam farkı: 45° - 26° = 19 boylamdır. Toplam yerel saat farkı: 19 * 4 = 76 dakikadır (1 saat 16 dakika). Doğru cevap C şıkkıdır.

Güneş ışınları yalnızca dönenceler arasına (23° 27' K ile 23° 27' G arasına) dik açıyla (90°) düşer. Türkiye Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde yer aldığı için güneş ışınlarını hiçbir zaman 90° açıyla alamaz. Bu nedenle cisimlerin gölge boyu yıl boyunca öğle vakitlerinde asla sıfır olmaz ve gölge yönü daima kuzeyi gösterir. Gerçek alan farkı, deprem riski, boğazlardaki akıntılar ve doğuya gidildikçe sıcaklığın düşmesi özel konum özellikleridir. Doğru cevap A şıkkıdır.

1. Adım: Boylam farkı hesaplanır: 45° - 33° = 12 boylam. 2. Adım: Zaman farkı hesaplanır: 12 * 4 = 48 dakika. 3. Adım: Doğu meridyenlerinde Güneş daha önce doğar. Ankara'da Güneş 06.00'da doğduğuna göre daha doğudaki Iğdır'da 48 dakika önce, yani 06.00 - 00.48 = 05.12'de doğmuştur. 4. Adım: Güneş Iğdır'da tepe noktasına ulaştığında Iğdır'ın yerel saati tam 12.00'dir. Ankara daha batıda yer aldığı için yerel saati 48 dakika geridedir: 12.00 - 00.48 = 11.12 olur. Sonuç: 05.12'de doğmuştur / Ankara'da yerel saat 11.12'dir. Doğru cevap A şıkkıdır.

Kutuplara en yakın olan merkezlerde çizgisel hız en az, alacakaranlık (tan ve grup) süresi en uzundur. Türkiye'nin en kuzeyindeki Sinop'ta alacakaranlık süresi en uzundur. Ekvator'a en yakın olan merkezlerde ise çizgisel hız en fazladır; dolayısıyla Güneş hızlı doğup batar. Türkiye'nin en güneyindeki Hatay'da çizgisel hız en fazladır. Sırasıyla: Sinop - Hatay. Doğru cevap B şıkkıdır.

Gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki fark yükselti farkından kaynaklanır (her 200 metrede yaklaşık 1 °C). Ortalama yükseltisi en fazla olan merkezde bu fark en yüksek çıkar. Seçeneklerdeki kentlerden Edirne, Samsun ve İzmir deniz seviyesine oldukça yakınken, Şanlıurfa orta yükseklikte bir platodur. Kars ise yaklaşık 1750-1800 metre ortalama yükseltisiyle bu farkın en fazla olduğu ildir. Doğru cevap D şıkkıdır.

Aynı enlem dairesi üzerinde yer alan tüm noktaların Ekvator'a kuş uçuşu mesafeleri, çizgisel hızları, yer çekimi değerleri, gece-gündüz süreleri ve Güneş ışınlarını alma açıları yıl boyunca tamamen aynıdır. Ancak Van doğuda, İzmir batıda yer aldığı için boylamları farklıdır; bu nedenle yerel saatleri ve Güneş'in tepe noktasına ulaştığı an farklıdır. Sıcaklık ve karın yerde kalma süresi ise özel konuma (yükselti ve karasallık) bağlı olarak değişir. Doğru cevap D şıkkıdır.

Bakı etkisine göre güney yamaçların daha sıcak olması gerekir. Ancak Kuzey Anadolu Dağları'nın kuzey yamaçları Karadeniz'in nemli ve ılımanlaştırıcı denizel etkisine açıkken, güney yamaçları İç Anadolu'nun kışın aşırı soğuyan karasal şartlarına açıktır. Denizellik ve nemlilik faktörü (özel konum), kış aylarında bakı etkisini geçersiz kılarak kuzey yamaçların daha ılık kalmasını sağlar. Doğru cevap B şıkkıdır.

21 Haziran yaz gündönümünde Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik düşer ve Kuzey Yarım Küre'de güneyden kuzeye doğru gidildikçe gündüz süresi belirgin biçimde uzar. Türkiye'nin en kuzeyinde bulunan Sinop'ta 21 Haziran günü en uzun gündüz süresi (yaklaşık 15 saat 15 dakika) yaşanır. Doğru cevap D şıkkıdır.

21 Aralık kış gündönümünde Kuzey Yarım Küre'de kuzeye gidildikçe geceler uzar, güneye gidildikçe gündüzler uzar. Türkiye'nin en güneyinde yer alan ili Hatay olduğu için 21 Aralık tarihinde Türkiye'de gündüz süresi en uzun (gece süresi en kısa) olan il Hatay'dır. Doğru cevap C şıkkıdır.

Tektonik depremlerin yaygınlığı, jeotermal kaplıcalar, akarsuların akış hızının ve hidroelektrik potansiyelinin yüksek olması, ortalama yükseltinin fazla ve yer şekillerinin engebeli olması III. ve IV. jeolojik zamanlarda oluşmuş genç arazi yapısıyla (özel konum) açıklanır. Akdeniz iklim kuşağında yer alması ise matematik konumun (orta kuşak / subtropikal enlemler) doğrudan bir sonucudur. Doğru cevap D şıkkıdır.

Cephesel yağışlar, kutup kökenli soğuk hava kütleleri ile Ekvator kökenli sıcak hava kütlelerinin karşılaşma kuşağı olan orta kuşakta (30°-60° enlemleri) oluşur. Türkiye 36°-42° Kuzey paralellerinde, yani orta kuşakta yer aldığı için cephesel yağışların etkisinde kalır. Bu durum mutlak (matematik) konumun doğrudan sonucudur. Doğru cevap C şıkkıdır.

Rize'de dağların kıyıya paralel yükselmesi ve dağları aşan rüzgârların fön etkisi yapması kış ılıklığı sağlayarak turunçgil tarımına imkân verir. Iğdır ise etrafı yüksek dağlarla çevrili korunaklı bir çöküntü havzası olduğu için yazları sıcak ve kurak geçer, böylece pamuk yetişir. Her iki durum da enlemle değil, yerel topoğrafya, çanaklaşma ve fön karakterli rüzgârlarla yani göreceli (özel) konumla açıklanır. Doğru cevap B şıkkıdır.

Kuzey Yarım Küre'de kutup dairesi kuzeyde, Ekvator ise güneyde yer alır. Bu nedenle kuzey sektörlü rüzgârlar (Karayel, Yıldız, Poyraz) soğuk kutup bölgesinden geldiği için sıcaklığı düşürürken; güney sektörlü rüzgârlar (Lodos, Kıble, Samyeli) sıcak Ekvator yönünden geldiği için sıcaklığı artırır. Bu durum Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de yer almasının (mutlak konum) doğrudan bir sonucudur. Doğru cevap C şıkkıdır.

Fiyort ve skyer tipi kıyılar, Kuaterner buzullaşması döneminde buzulların açtığı derin vadilerin deniz altında kalmasıyla meydana gelir. Türkiye matematiksel konumu gereği orta kuşakta (subtropikal enlemlerde) yer aldığı için buzullar hiçbir jeolojik dönemde deniz seviyesine kadar inmemiştir. Dolayısıyla kıyılarda buzul şekilleri oluşmamıştır. Bu durum doğrudan mutlak (enlem) konumun sonucudur. Doğru cevap D şıkkıdır.

Türkiye'nin batı komşularından Yunanistan ile olan sınırının büyük bölümü Meriç Nehri boyunca uzanarak doğal sınır oluşturur. Ancak Bulgaristan ile olan sınır tamamen doğal akarsularla belirlenmemiştir; Istranca Dağları gibi karasal engebeleri ve platoları da aşar (yalnızca çok kısa bir kesimi Mutludere/Rezve boyunca ilerler). Bu nedenle sınırların tamamen akarsularla çizildiği ifadesi yanlıştır. En uzun sınır Suriye (yaklaşık 911 km), en kısa sınır Nahçıvan (yaklaşık 18 km), İran sınırı 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması'na dayanan doğal dağ sınırı olup İran, yüz ölçümü Türkiye'den büyük olan tek komşumuzdur. Doğru cevap D şıkkıdır.

Ulusal saat için 45° Doğu boylamı esas alınır. Bir merkez 45° Doğu boylamına ne kadar yakınsa, boylam farkı o kadar küçük ve zaman farkı o kadar az olur. Boylam farkları: Van: 45° - 43° = 2 boylam farkı * 4 dk = 8 dakika fark. Kayseri: 45° - 35° = 10 boylam farkı * 4 dk = 40 dakika fark. Konya: 45° - 32° = 13 boylam farkı * 4 dk = 52 dakika fark. Bursa: 45° - 29° = 16 boylam farkı * 4 dk = 64 dakika fark. İzmir: 45° - 27° = 18 boylam farkı * 4 dk = 72 dakika fark. Farkın en az olduğu kent Van'dır. Doğru cevap E şıkkıdır.

Samsun yaklaşık 41° Kuzey enleminde, Sivas ise daha güneyde yaklaşık 39° Kuzey enlemindedir. Normal şartlarda enlem etkisine göre daha güneyde yer alan Sivas'ın kış mevsiminde Samsun'dan daha sıcak olması beklenir. Ancak kışın Samsun'un deniz kıyısında ve alçakta (denizel) olması, Sivas'ın ise yüksek ve karasal olması nedeniyle Samsun kışın Sivas'tan daha sıcaktır. Bu durum enlem kuralına ters düşer ve özel konumla açıklanır. Diğer şıklardaki durumlar enlem ilişkisine tamamen uygundur. Doğru cevap B şıkkıdır.

Jeopolitiği oluşturan unsurlar sabit ve değişken olarak ikiye ayrılır. Nüfus yapısı, askeri teknoloji, ekonomik güç ve siyasi-askeri ittifaklar beşeri ve dinamik olup zaman içerisinde değişebilir. İstanbul ve Çanakkale boğazlarının varlığı, coğrafi konum, yer şekilleri ve iklim özellikleri ise fiziki coğrafyaya dayanan ve zaman içinde değişmeyen sabit jeopolitik unsurlardır. Doğru cevap B şıkkıdır.