KPSS KPSS Lisans (Genel Yetenek & Genel Kültür) Türkiye'nin Coğrafi Konumu Testi #1

Türkiye'de yıl içinde dört mevsimin belirgin olarak yaşanması mutlak (matematik) konumun, yani orta kuşakta yer almanın bir sonucudur. Ancak aynı gün veya aynı anda bir bölgede denize girilirken diğer bir bölgede kar yağması gibi farklı mevsim özelliklerinin bir arada yaşanması; kısa mesafelerde yer şekillerinin, yükseltinin ve bakı koşullarının belirgin biçimde değişmesiyle yani göreceli (özel) konumla doğrudan ilişkilidir. Doğru cevap C şıkkıdır.

Türkiye 36°-42° Kuzey paralelleri arasında yer alır. Ekvator'a en yakın olan güneydeki illerde (örneğin Hatay) çizgisel hız en fazladır; Güneş ufukta daha hızlı doğup battığı için tan ve grup (alacakaranlık) süresi en kısadır. Kutuplara en yakın olan kuzeydeki illerde (örneğin Sinop) ise çizgisel hız daha az olduğu için alacakaranlık süresi daha uzundur. Soru kökünde sırasıyla 'alacakaranlık süresi daha uzun olan merkez' (Sinop) ve 'çizgisel hızı daha fazla olan merkez' (Hatay) istenmiştir. Doğru cevap A şıkkıdır.

Türkiye'de ulusal saat olarak 45° Doğu boylamı (Iğdır / +3. Saat Dilimi) esas alınmaktadır. Bir merkez 45° Doğu boylamından batıya doğru uzaklaştıkça yerel saati daha geride kalır ve ulusal saat ile arasındaki zaman farkı artar. Seçeneklerde verilen iller arasında en batıda yer alan il Çanakkale'dir (yaklaşık 26° Doğu boylamı). Bu nedenle yerel saat ile ulusal saat arasındaki fark Çanakkale'de en fazladır (yaklaşık 19 boylam farkı * 4 dakika = 76 dakika). Doğru cevap E şıkkıdır.

21 Haziran tarihinde Kuzey Yarım Küre'de yaz gündönümü yaşanır ve güneyden kuzeye doğru gidildikçe gündüz süresi uzar. Araştırmacının ulaştığı yerde gündüz süresinin uzamış olması kuzeye doğru gittiğini gösterir. Aynı zamanda ulaştığı yerde yerel saatin daha ileri olması, başlangıç noktasına göre daha doğuda bir merkeze ulaştığını kanıtlar. Dolayısıyla araştırmacı kuzeydoğu yönünde hareket etmiştir. Antalya'dan (güneybatı) Trabzon'a (kuzeydoğu) yapılan yolculuk bu koşulları tam olarak sağlar. Doğru cevap A şıkkıdır.

Güneş ışınları dönenceler arasına (23° 27' K ile 23° 27' G) yılda iki kez, dönencelere ise yılda bir kez 90°'lik dik açıyla gelir. Türkiye 36°-42° Kuzey enlemlerinde yer aldığı için güneş ışınları hiçbir zaman dik (90°) açıyla düşmez. Bu nedenle öğle vaktinde yatay düzlemdeki bir cismin gölge boyu asla sıfır olamaz ve gölge yönü daima kuzeyi gösterir. Dört mevsimin yaşanması orta kuşakla, doğu-batı sıcaklık farkı yükseltiyle, deniz tuzluluğu ise genel enlem etkisiyle ilişkilidir. Doğru cevap B şıkkıdır.

Türkiye'nin orta kuşakta yer almasının doğrudan sonuçları klasik olarak Akdeniz iklim kuşağında bulunması, Batı rüzgârlarının etkisinde kalması, Cephesel (frontal) yağışların görülmesi ve Dört mevsimin belirgin olarak yaşanması şeklinde özetlenir. Buna karşılık, aynı anda veya aynı gün içerisinde kısa mesafelerde farklı mevsim özelliklerinin yaşanabilmesi yer şekillerinin ve yükseltinin aniden değişmesinden kaynaklanır; bu durum mutlak konumla değil, göreceli (özel) konumla açıklanır. Doğru cevap E şıkkıdır.

Aynı enlem üzerinde yer alan merkezlerin Ekvator'a kuş uçuşu uzaklıkları, çizgisel dönüş hızları, yer çekimi kuvvetleri, gece-gündüz süreleri ve Güneş ışınlarını alma açıları yıl boyunca aynıdır. Dolayısıyla ışınların atmosferde tutulma oranları da aynıdır. Ancak İzmir batıda, Van ise doğuda yer aldığından boylamları farklıdır. Güneş doğuda daha önce doğar ve daha önce tepe noktasına (öğle vaktine) ulaşır. Bu nedenle Güneş'in gökyüzünde tepe noktasına ulaştığı an aynı olamaz. Doğru cevap E şıkkıdır.

Bir sahada yükselti farkı ve engebe ne kadar azsa, gerçek alan ile izdüşüm alan arasındaki fark da o kadar az olur. Marmara Bölgesi'nde yer alan Ergene Havzası, Türkiye'nin ortalama yükseltisi ve engebesi en az olan düzlük sahalarından biridir. Bu nedenle gerçek alan ile izdüşüm alan arasındaki fark en azdır. Doğu Karadeniz, Hakkâri, Erzurum-Kars ve Antalya yöreleri oldukça dağlık ve engebeli olduğu için bu fark belirgin düzeyde yüksektir. Doğru cevap D şıkkıdır.

Gürbulak Sınır Kapısı Türkiye ile İran arasında yer alır ve Ağrı il sınırları içerisindedir. Ermenistan ile olan sınır kapıları Akyaka (Kars) ve Alican (Iğdır) olup siyasi gerekçelerle kapalı tutulmaktadır. Sarp (Gürcistan), Kapıkule (Bulgaristan), Habur (Irak) ve Dilucu (Nahçıvan/Azerbaycan) eşleştirmeleri ise doğrudur. Doğru cevap D şıkkıdır.

Türkiye 36°-42° Güney paralellerinde yer alsaydı, Oğlak Dönencesi'nin güneyinde bulunurdu. Bu durumda Güneş ışınları daima kuzeyden dik veya dike yakın açıyla geleceği için dağların bakı yönü güney değil, kuzey yamaçları olurdu; kuzey yamaçlar güneşe dönük kalarak daha fazla güneş enerjisi alırdı. Diğer seçenekler yanlıştır: En uzun gündüz 21 Aralık'ta yaşanırdı; kuzeye (Ekvator'a) gidildikçe sıcaklık artardı; boylam değişmediği için yerel saat durumu değişmezdi; orta kuşakta kalmaya devam ettiği için dört mevsim yine belirgin yaşanırdı. Doğru cevap C şıkkıdır.

Fiyort ve skyer tipi kıyılar buzul aşındırması ve biriktirmesi sonucu oluşan derin vadilerin deniz suları altında kalmasıyla meydana gelir. Türkiye orta kuşakta yer aldığı için Kuaterner buzullaşması deniz seviyesine kadar inmemiştir; bu nedenle fiyort kıyılarının görülmemesi mutlak (enlem) konumun doğrudan bir sonucudur. Haliç tipi kıyıların görülmemesi ise okyanusa doğrudan kıyımızın olmaması ve gelgit genliğinin düşüklüğüyle (özel konum) ilgilidir. Boyuna kıyılar ise Akdeniz ve Karadeniz'de görülmektedir. Doğru cevap A şıkkıdır.

Normal şartlarda Türkiye'de bakı nedeniyle dağların güney yamaçları daha sıcaktır. Ancak kış mevsiminde Kuzey Anadolu Dağları'nın kuzeye bakan yamaçları Karadeniz'in nemli ve ılımanlaştırıcı denizel etkisine açıkken, güneye bakan yamaçları İç Anadolu'nun karasal ve dondurucu soğuklarına açıktır. Bu durum, denizellik ve nem faktörünün (göreceli konum) bakı etkisinin önüne geçerek kuzey yamaçların kışın daha ılık kalmasını sağlar. Doğru cevap A şıkkıdır.

Ekinoks tarihlerinde (21 Mart ve 23 Eylül) Güneş ışınları Ekvator'a 90° açıyla dik düşer. Türkiye 36°-42° Kuzey enlemlerinde yer aldığından bu tarihlerde güneş ışınlarını en güneyinde (36° K) 54°, en kuzeyinde (42° K) ise 48° açıyla alır; hiçbir zaman 90° açıyla alamaz. Gece-gündüz eşitliği, aynı meridyendeki noktalarda güneşin aynı anda doğup batması, aydınlanma çemberinin kutup noktalarından geçmesi ve gecelerin gündüzlerden daha uzun olmaya başlaması doğru ifadelerdir. Doğru cevap D şıkkıdır.

Türkiye Kuzey Yarım Küre'de orta kuşakta yer alır. Bu nedenle kutup yönünden (kuzeyden) esen Karayel, Yıldız ve Poyraz rüzgârları enlem etkisinden ötürü sıcaklığı düşürür. Ekvator yönünden (güneyden) esen Lodos, Kıble ve Samyeli ise sıcaklığı artırır. Fön rüzgârı dağ yamacından inerken sürtünmeyle ısınan yerel bir rüzgârdır ve özel konumla ilgilidir. Sıcaklığı düşürücü etki yapan kuzey sektörlü rüzgâr Poyraz'dır. Doğru cevap B şıkkıdır.

Batıdan doğuya doğru gidildikçe enlem derecesi değişmediği için Güneş ışınlarının geliş açısı matematiksel olarak aynı kalır. Ancak Türkiye'de batıdan doğuya doğru gidildikçe ortalama yükselti belirgin biçimde artış gösterir. Troposferde sıcaklık her 200 metrede yaklaşık 1 °C azaldığı için yükseltiye bağlı olarak sıcaklıklar düşer, donlu gün sayısı artar, tarım ürünleri daha geç olgunlaşır ve kar örtüsü yerde daha uzun süre kalır. Bu durum yükselti yani göreceli konumla ilgilidir. Doğru cevap B şıkkıdır.

Jeopolitiğin unsurları sabit (değişmeyen) ve değişken unsurlar olarak ikiye ayrılır. Sabit unsurlar: Coğrafi konum, stratejik boğazlar ve su yolları, jeomorfolojik yer şekilleri, iklim özellikleri ve jeolojik yapıdır. Nüfus yapısı, ekonomik güç, askeri güç, teknolojik kapasite ve siyasi-diplomatik tercihler ise zaman içinde değişebilen unsurlardır. Boğazlar ve fiziki yer şekilleri sabit unsurlardır. Doğru cevap C şıkkıdır.

21 Aralık tarihinde Güneş ışınları Oğlak Dönencesi'ne dik düşer ve Kuzey Yarım Küre'de kuzeye gidildikçe geceler uzar, gündüzler kısalır. Dolayısıyla güneye gidildikçe gündüz süresi uzar. Türkiye'nin en güneyinde yer alan Hatay, 21 Aralık'ta Türkiye'de gündüz süresinin en uzun (gece süresinin en kısa) olduğu merkezdir. En kuzeydeki Sinop'ta ise yılın en uzun gecesi yaşanır. Doğru cevap B şıkkıdır.

Kapıkule Sınır Kapısı (Edirne - Bulgaristan) hem karayolu hem de demiryolu bağlantısı bulunan, Türkiye'nin Avrupa'ya açılan en önemli sınır kapısıdır. Habur (Irak), Gürbulak (İran), Sarp (Gürcistan) ve Cilvegözü (Suriye) sınır kapılarında ise demiryolu hattı bulunmamaktadır; bu kapılar karayolu sınır kapılarıdır. (İran ile demiryolu bağlantısı Kapıköy, Gürcistan ile Canbaz üzerinden sağlanır). Doğru cevap D şıkkıdır.

Dünya batıdan doğuya doğru döndüğü için Güneş doğudaki boylamlarda daha önce doğar, gökyüzünde daha erken yükselir, tepe noktasına daha erken ulaşır ve yerel saat daima daha ileridedir. K merkezinde Güneş tam tepe noktasındayken L merkezinde henüz tepeye ulaşmamış olması, K merkezinde yerel saatin daha ileri olduğunu gösterir. Dolayısıyla K merkezi L merkezine göre kesinlikle daha doğuda yer almaktadır. Doğru cevap A şıkkıdır.

Bakü-Tiflis-Ceyhan, TANAP, Mavi Akım ve TürkAkım gibi projeler; Hazar, Rusya ve Kafkasya enerji kaynaklarını Türkiye'ye ve Türkiye üzerinden Avrupa pazarlarına taşıyan uluslararası transit enerji boru hattı projeleridir. Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) ise uluslararası bir enerji transit boru hattı projesi değil; Türkiye'nin Fırat ve Dicle havzalarında sulama, tarım, hidroelektrik enerji üretimi ve bölgesel kalkınmasını amaçlayan çok sektörlü ulusal bir kalkınma projesidir. Doğru cevap E şıkkıdır.