KPSS KPSS Lisans (Genel Yetenek & Genel Kültür) Türkiye'nin Yer Şekilleri ve İklimi Testi #1

Ege Bölgesi'nde dağların kıyıya dik uzanması sonucu enine kıyı tipi görülür, girinti-çıkıntı ve koy-körfez sayısı fazladır, denizel hava kütleleri graben ovaları boyunca iç kesimlere kadar sokulabilir. Dağların arasına yerleşen grabenler sayesinde kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım son derece kolaydır; ulaşımın dağları aşmak için dar boğaz vadiler veya yapay geçitlerle sınırlı kalması durumu Karadeniz ve Akdeniz gibi dağların kıyıya paralel uzandığı bölgelerin özelliğidir. Doğru cevap C şıkkıdır.

Erzurum-Kars (ve Ardahan) Platosu, III. ve IV. jeolojik zamanlarda meydana gelen yoğun volkanik faaliyetler sonucu lav örtülerinin geniş alanları kaplamasıyla oluşmuş lav (volkanik) platosudur. Yükseltisi 1800-2000 metreyi aştığı için kışları çok soğuk geçer, yaz yağışlarıyla oluşan alpin çayır örtüsü altında verimli çernezyom topraklar yer alır. Haymana ve Bozok tabaka düzlüğü, Teke karstik, Çatalca-Kocaeli ise aşınım platosudur. Doğru cevap D şıkkıdır.

Akdeniz kuşağında ve Göller Yöresi'nde yer alan Elmalı, Tefenni, Kestel, Acıpayam ve Korkuteli ovaları kireç taşının çözünmesiyle oluşmuş polye (karstik) ovalarıdır. Çarşamba Ovası ise Orta Karadeniz kıyısında Yeşilırmak'ın taşıdığı alüvyonları denize biriktirmesi sonucu oluşan bir kıyı delta ovasıdır. Doğru cevap C şıkkıdır.

Fiyort ve skyer kıyı tipleri, buzul aşındırma vadilerinin ve moren tepelerinin deniz suları altında kalmasıyla meydana gelir. Türkiye, mutlak (enlem) konumu gereği orta kuşakta (subtropikal bölgede) yer alır. Bu nedenle Kuaterner buzullaşması döneminde dahi buzullar deniz seviyesine kadar inememiş, yalnızca yüksek dağlık kütlelerde etkili olmuştur. Kıyılarda buzul şekillerinin bulunmaması doğrudan mutlak konumla ilgilidir. Doğru cevap B şıkkıdır.

Türkiye genç oluşumlu ve yüksek bir ülke olduğundan akarsuların yatak eğimi fazladır, akış hızları ve taşıdıkları alüvyon miktarı yüksektir, hidroelektrik potansiyelleri oldukça fazladır. Ancak akarsuların deniz seviyesine kadar aşındırma yaparak yataklarını tamamen düzleştirmesi anlamına gelen 'denge profili'ne Türkiye akarsularının hiçbiri ulaşmamıştır. Denge profiline ulaşmadıkları ve rejimleri düzensiz olduğu için üzerlerinde su taşımacılığı yapılamaz. Doğru cevap B şıkkıdır.

Rüzgâr aşındırma ve biriktirme şekilleri Türkiye'de bitki örtüsünün en zayıf olduğu, yıllık yağış miktarının en az düştüğü ve zemin maddelerinin gevşek taneli olduğu sahalarda etkilidir. İç Anadolu Bölgesi'nde yer alan Konya-Karapınar çevresi, Türkiye'de rüzgâr erozyonunun ve kumul birikimlerinin en şiddetli yaşandığı sahadır. Nemli ve gür bitki örtüsüne sahip Karadeniz veya Menteşe yörelerinde rüzgâr şekilleri oluşamaz. Doğru cevap C şıkkıdır.

Türkiye'de Kuaterner buzul izlerine rastlanabilmesi için dağların kalıcı kar sınırına (yaklaşık 2500 metre ve üzeri) ulaşması gerekir. Kaçkar Dağları (3932 m), Cilo Dağı (4135 m), Erciyes Dağı (3917 m) ve Bolkar Dağları (3524 m) buzul şekillerinin çok net görüldüğü yüksek dağlardır. Trakya'da yer alan Yıldız Dağları'nın en yüksek tepesi (Mahya Dağı) ise yaklaşık 1031 metre olup buzul sınırının çok altındadır; bu nedenle buzul şekilleri bulunmaz. Doğru cevap D şıkkıdır.

Delta ovalarının oluşabilmesi için akarsuyun bol alüvyon taşıması, kıyının sığ olması (kıta sahanlığının geniş olması) ve kıyıda birikintileri dağıtacak güçlü dalga, dip akıntısı ya da kuvvetli gelgit hareketlerinin bulunmaması gerekir. Kıyıda şiddetli akıntıların, fırtına dalgalarının veya yüksek gelgit genliğinin bulunması biriken malzemeyi açığa süpüreceğinden delta oluşumunu engeller. Doğru cevap B şıkkıdır.

Sibirya Termik Yüksek Basıncı alçalıcı hava hareketine (antisiklon) sahiptir. Yüksek basınç alanlarında hava genellikle açık, bulutsuz ve nemsiz olur. Kışın geceleri havanın açık olması aşırı ışıma kaybına (yerden ısı kaybına) yol açar; bu nedenle Türkiye genelinde hava son derece ayaz, dondurucu derecede soğuk geçer ve şiddetli don olayları gözlenir. Bol yağış getiren sistem ise İzlanda Dinamik Alçak Basıncı'dır. Doğru cevap B şıkkıdır.

Fön rüzgârı indiği yerde havayı ısıtır. Isınan havanın nem taşıma kapasitesi (maksimum nemi) hızla artar. Mutlak nem değişmediği için havanın bağıl nemi (doyma oranı) hızla düşer, nem açığı büyür ve hava yağıştan uzaklaşır. Bu nedenle fön rüzgârının estiği yerde bağıl nemin yükselip yağış başlaması imkânsızdır; aksine buharlaşma artar, karlar erken erir ve tarım ürünleri kuruyabilir. Doğru cevap A şıkkıdır.

Gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki fark yükselti arttıkça büyür (her 200 metrede yaklaşık 1 °C fark eder). Türkiye'de ortalama yükseltisi en az olan bölge Marmara Bölgesi olduğundan bu fark en azdır. Ortalama yükseltisi en fazla olan bölge Doğu Anadolu Bölgesi olduğundan gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki fark burada en fazladır. Doğru cevap A şıkkıdır.

Akdeniz iklim bölgesinde kış aylarında kutup kökenli soğuk hava kütleleri ile tropikal kökenli sıcak hava kütlelerinin karşılaşma alanında oluşan cephesel (frontal) yağışlar etkilidir. Yamaç (orografik) yağışları denizden gelen nemli havanın dağ yamacına çarpıp yükselmesiyle en çok Doğu ve Batı Karadeniz ile Toroslar'da görülür. Konveksiyonel (yükselim) yağışlar ise ilkbaharda İç Anadolu'da (kırkikindi) ve yaz aylarında Erzurum-Kars'ta yaygındır. Doğru cevap C şıkkıdır.

Sert karasal iklimin görüldüğü Kuzeydoğu Anadolu (Erzurum, Kars, Ardahan yöresi), en fazla yağışını ısınan havanın yükselmesiyle oluşan konveksiyonel yağışlar şeklinde yaz mevsiminde (haziran-temmuz) alır. Bu durum yaz aylarında bozkırların kurumasını engeller ve gür çayır örtüsünün gelişmesini sağlayarak büyükbaş mera hayvancılığının temelini oluşturur. Doğru cevap C şıkkıdır.

Rize'de dağların arkasından inen fön rüzgârları ve kış ılıklığı sayesinde turunçgil yetişmesi; Iğdır Ovası'nın etrafı yüksek dağlarla çevrili korunaklı bir çöküntü alanı olması sayesinde pamuk yetiştirilmesi; Çoruh Vadisi'nde (Artvin-Yusufeli) kış ılıklığı ile zeytin yetişmesi; Alanya-Gazipaşa-Anamur kıyılarında Torosların korumasında muz yetişmesi tipik mikroklima örnekleridir. Konya Ovası'nda buğday ve arpa yetiştirilmesi ise bölgenin doğal ılıman karasal (step) makroklimasının doğrudan bir sonucudur, mikroklima değildir. Doğru cevap E şıkkıdır.

Kimyasal çözünmenin şiddetli olabilmesi için yüksek nem ve bol su (yağış) şarttır. Rize, Türkiye'nin yıllık 2300 mm'yi aşan yağış miktarıyla en fazla yağış alan ve bağıl nemi en yüksek olan ilidir; bu nedenle kimyasal çözünme en üst seviyededir. Konya, Şanlıurfa, Sivas ve Kars illerinde ise kuraklık, karasallık ve yüksek günlük sıcaklık farkları nedeniyle fiziksel (mekanik) ufalanma baskındır. Doğru cevap A şıkkıdır.

Akdeniz'de kızılçamların tahribiyle maki; makilerin tahribiyle garig (frigana); Karadeniz kıyılarında orman tahribiyle yalancı maki (psödomaki); İç Anadolu'da kuru meşe ormanlarının tahribiyle antropojen bozkırlar meydana gelir. Erzurum-Kars Platosu'nda ise yüksek rakımlı sahalarda dağ (alpin) çayırları yer alır; Türkiye'de kaktüs ve savan örtüsü tropikal kuşağa ait olduğundan hiçbir şekilde bulunmaz. Doğru cevap E şıkkıdır.

Sıradağları enlemesine aşan akarsuların dağ kütlesini derine doğru yarması sonucunda oluşan dar ve dik yamaçlı vadilere 'Boğaz vadi' ya da 'Yarma vadi' denir. Karadeniz ve Akdeniz'de dağların arkasına geçiş sağlayan boğaz vadiler (örneğin Yeşilırmak'ın açtığı boğazlar, Gülek Boğazı) çok stratejik birer ulaşım koridorudur. Kanyon karstik arazilerde, tabanlı vadi eğimin azaldığı yerlerde, çentik vadi ise yukarı çığırda genç akarsularda görülür. Doğru cevap B şıkkıdır.

Yaz mevsiminde Basra Termik Alçak Basıncı'nın ve güneyden gelen çöl rüzgârlarının etkisiyle Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde sıcaklıklar 40-45 °C'ye ulaşır. Sıcaklık çok yüksek olduğu için havanın nem taşıma kapasitesi (maksimum nem) Türkiye genelinde en yüksek seviyeye çıkar. Ancak denizden uzak olması ve havada yeterli su buharı bulunmaması sebebiyle bağıl nem (doyma oranı) en düşük seviyeye geriler. Doğru cevap B şıkkıdır.

Alüvyal topraklar akarsuların aşındırıp taşıdığı ince kum, mil ve killi malzemelerin akarsu yataklarında veya delta ovalarında birikmesiyle oluşan azonal (taşınmış) topraklardır. Taşınmış topraklar farklı yerlerden gelen malzemelerin üst üste yığılmasıyla oluştuğu için iklim ve bitki örtüsünün etkisini yansıtan A, B, C gibi genetik toprak horizonları (katmanlaşma) kesinlikle bulunmaz. Dolayısıyla alüvyal toprakların 'horizonları belirgin zonal topraklar' olduğu ifadesi yanlıştır. Doğru cevap D şıkkıdır.

Ege Bölgesi'nde yer alan Kaz Dağları, Madra Dağı, Yunt Dağı, Bozdağlar, Aydın Dağları ve Menteşe Dağları ile Akdeniz'deki Nur (Amanos) Dağları sert kütlelerin kırılmasıyla oluşmuş horst alanlarıdır. Kaçkar Dağları, Bolkar Dağları ve Küre Dağları esnek tortulların yan basınçlarla sıkışması sonucu oluşan kıvrım dağlarıdır. Erciyes Dağı ise volkanik bir dağdır. Doğru cevap C şıkkıdır.