KPSS KPSS Lisans (Genel Yetenek & Genel Kültür) Dağlar, Ovalar, Platolar Testi #1

Türkiye'de horst-graben sistemi en yaygın olarak Ege Bölgesi'nde görülür. Ancak Akdeniz Bölgesi'nde yer alan Nur (Amanos) Dağları da kırılma sonucunda yükselmiş bir horst kütlesidir. Bu dağ kütlesinin hemen doğusunda Doğu Afrika graben sisteminin bir uzantısı niteliğinde olan Amik Ovası ise çöküntü ile oluşmuş bir graben sahasıdır. Doğru cevap A şıkkıdır.

Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan Karacadağ, püsküren bazaltik ve akışkan lavların etrafa çok geniş yayılması nedeniyle dik bir koni oluşturamamış, son derece yayvan ve basık bir 'kalkan volkan' morfolojisi meydana getirmiştir. Erciyes, Hasan Dağı, Nemrut ve Ağrı dağları ise daha dik ve tabakalı (strato-volkan) konilerdir. Doğru cevap D şıkkıdır.

Türkiye'de buzul şekillerinin görülebilmesi için dağların Kuaterner kalıcı kar sınırına (yaklaşık 2200-2500 m) ulaşması gerekir. Kaçkar Dağları (3932 m), Cilo Dağı (4135 m), Bolkar Dağları (3524 m) ve Erciyes Dağı (3917 m) zirvelerinde buzul şekilleri son derece belirgindir. Trakya'da yer alan Yıldız Dağları'nın en yüksek noktası (Mahya Dağı) ise yaklaşık 1031 metre olup buzul sınırının çok altında kaldığı için buzul izleri kesinlikle görülmez. Doğru cevap E şıkkıdır.

Teke ve Taşeli platoları kalın kalker (kireç taşı) tabakalarından oluşan karstik platolardır. Zemin son derece geçirimli olduğundan yüzey suları hızla yer altına sızar ve yüzey suyu fakirliği yaşanır. Kireç taşlarının çözünmesiyle oluşan sığ terra rossa topraklar tarıma pek elverişli değildir. Bu nedenlerle arazide tarım ve sanayi gelişmemiş, nüfus seyrek kalmış ve temel ekonomik faaliyet maki örtüsüne dayalı kıl keçisi yetiştiriciliği olmuştur. Sanayileşmiş, yoğun nüfuslu ve sulu tarımın merkezi olduğu ifadesi tamamen yanlıştır. Doğru cevap C şıkkıdır.

Erzurum-Kars Platosu, III. ve IV. jeolojik zamanlardaki volkanizmayla çıkan bazalt ve andezit lavlarının akarsular tarafından yarılmasıyla oluşan bir lav (volkanik) platosudur. Yükseltisi 1800-2000 metreyi aştığı için sert karasal iklim görülür; yaz yağışları etkilidir. Yaz yağışlarıyla boy atan alpin çayırlar altında çernezyom (kara) topraklar gelişmiştir ve buna bağlı olarak mera tipi büyükbaş hayvancılık hâkimdir. Ancak kışların çok uzun ve donlu geçmesi nedeniyle pamuk, zeytin, incir gibi kış ılıklığı isteyen narin kültür bitkilerinin yetiştirilmesi kesinlikle mümkün değildir. Doğru cevap B şıkkıdır.

Marmara Bölgesi'nde yer alan Çatalca-Kocaeli Platosu, aşınarak düzleşmiş eski bir peneplenin epirojenik yükselmesi ve akarsular tarafından yarılmasıyla oluşmuş tipik bir 'aşınım platosu'dur. Ortalama yükseltisi 150-200 metre civarında olup Türkiye'nin yükseltisi en az olan platosudur. Sanayileşme, ulaşım kolaylığı ve İstanbul metropolünün varlığı nedeniyle nüfus ve ekonomik faaliyet yoğunluğu en fazladır. Doğru cevap A şıkkıdır.

İç Anadolu'daki tabaka düzlüğü platolarında yarı kurak ılıman karasal (step) iklim hâkimdir. Doğal bitki örtüsü ilkbaharda yeşerip yazın kuruyan bozkırlardır (antropojen bozkırlar dahil). Bu bitki örtüsüne bağlı olarak küçükbaş hayvancılık (koyun ve tiftik keçisi) ve nadasa dayalı kuru tahıl tarımı yaygındır. Ancak arazinin engebesi az ve düzlük olduğu için akarsuların akış hızları düşüktür; bu nedenle akarsular derin kanyonlar açamaz ve hidroelektrik enerji potansiyelleri çok düşüktür. Doğru cevap E şıkkıdır.

Bir kıyıda delta oluşabilmesi için kıta sahanlığının (şelf alanının) geniş, kıyının sığ olması ve dalga enerjisinin zayıflaması gerekir. Orta Karadeniz'de Canik Dağları, Doğu ve Batı Karadeniz'deki dağlara göre hem daha alçaktır hem de kıyı çizgisinin oldukça gerisinden uzanır. Bu durum kıyının sığlaşmasını ve kıta sahanlığının genişlemesini sağlayarak akarsuların taşıdığı alüvyonları denizde kolayca biriktirmesine imkân vermiştir. Doğru cevap C şıkkıdır.

Türkiye'deki delta ovaları eşleştirmelerinde; Göksu Nehri Silifke Deltası'nı, Yeşilırmak Çarşamba Deltası'nı, Bakırçay Dikili Deltası'nı, Gediz Nehri ise Menemen Deltası'nı oluşturur. Sakarya Nehri güçlü dip akıntıları ve kıyının aniden derinleşmesi nedeniyle belirgin bir delta ovası oluşturamamıştır; Bafra Deltası ise Kızılırmak tarafından inşa edilmiştir. Doğru cevap D şıkkıdır.

Göller Yöresi ve Batı Toroslar çevresinde yer alan Elmalı, Tefenni, Kestel, Acıpayam, Korkuteli ve Muğla ovaları kalkerin çözünmesiyle oluşmuş tipik polye (karstik) ovalarıdır. Erbaa Ovası (Tokat) ise Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF) kuşağında tektonik çöküntü sonucunda oluşmuş bir 'tektonik ova'dır. Doğru cevap E şıkkıdır.

Düzce, Bolu, Niksar ve Merzifon ovaları Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF) zonu üzerinde yer alan çöküntü ovalarıdır. Gediz Ovası (Manisa-Salihli) ise Batı Anadolu Fay Hattı (BAF) sistemi içerisindeki horst-graben morfolojisinde yer alan bir Ege graben ovasıdır. Doğru cevap C şıkkıdır.

Uludağ'ın dik kuzey yamaçlarından inen akarsu ve sellerin taşıdığı alüvyonları dağ eteğindeki çöküntü alanında biriktirmesiyle oluşan Bursa Ovası, Türkiye'deki dağ eteği (piedmont) ovalarının en belirgin ve klasik örneğidir. Çukurova ve Bafra delta ovası, Elmalı karstik ova, Konya ise eski göl tabanı/tektonik ovadır. Doğru cevap B şıkkıdır.

Çukurova (0-50 m) ve Bafra Ovası (0-50 m) deniz kıyısında yer aldığından yeşil renkle gösterilir. Bursa Ovası (yaklaşık 100-150 m) yine yeşil renkle temsil edilir. Konya Ovası (yaklaşık 1000 m) sarı-turuncu geçişinde yer alır. Hakkâri ilinde yer alan Yüksekova ise yaklaşık 1950-2000 metre rakıma sahip olduğu için fiziki haritalarda doğrudan kahverengi tonlarıyla gösterilir. Doğru cevap D şıkkıdır.

Dağların kıyıya paralel uzanması sonucu boyuna kıyı tipi gelişir, dalga aşındırmasıyla dik kıyı uçurumları (falez/yalıyar) yaygınlaşır, kıta sahanlığı daralır ve denizel etki iç kesimlere sokulamaz. Bu nedenle kıyı ile iç kesim arasındaki karayolu ulaşımı zorunlu olarak dağ geçitleriyle sağlanır. Kıyı çizgisi girintili-çıkıntılı olmayıp düzdür; çok sayıda koy, körfez ve doğal limanın bulunması ise dağların kıyıya dik uzandığı Ege kıyılarının bir özelliğidir. Doğru cevap E şıkkıdır.

Manisa il sınırları içinde yer alan Kula Volkanları, Kuaterner yaşlı olup Türkiye'nin en genç volkanik arazisidir. Sahada lav akıntıları, tüf ve cüruf konileri yer alır. Tarihte Strabon tarafından 'Katakekaumene' (Yanık Ülke) olarak anılmış ve Türkiye'nin ilk UNESCO tescilli Küresel Jeoparkı ilan edilmiştir. Doğru cevap A şıkkıdır.

Yer altı mağara tavanlarının çökmesiyle oluşan dikey, baca veya kuyu biçimindeki derin karstik çukurluklara 'obruk' adı verilir. Özellikle Konya-Karapınar çevresi ve Obruk Platosu'nda kontrolsüz derin kuyu sulamaları yer altı su tablasını düşürdüğünden obruk oluşumu hızla artmış ve tarım alanları ile yerleşimler için büyük tehdit oluşturmuştur. Doğru cevap B şıkkıdır.

Kuzey Anadolu Dağları (Kaçkar, Küre, Ilgaz), Toros Dağları (Geyik, Bolkar, Aladağlar) ve Güneydoğu Toroslar, Tetis tortullarının sıkışarak kıvrılmasıyla oluşmuş Alp-Himalaya sistemi kıvrım dağlarıdır. Bozdağlar (İzmir-Manisa) ise esnek kıvrılmayla değil, sert tabakaların kırılmasıyla oluşmuş bir 'horst' (kırık) dağıdır. Doğru cevap D şıkkıdır.

Ege graben ovaları aktif fay hatlarının tavan ve taban blokları üzerinde yer alır. Bu nedenle jeotermal enerji santralleri (örneğin Sarayköy, Germencik), kaplıca ve ılıcalar ile yıkıcı sığ odaklı tektonik depremler son derece yaygındır. Ayrıca akarsuların taşıdığı alüvyonlar sayesinde tarımsal verim yüksektir. Ancak karstik kanyon vadiler eriyebilen kireç taşlarının bulunduğu Toroslar kuşağında görülür; Ege'nin geniş tabanlı alüvyal graben tabanlarında karstik kanyon vadiler oluşmaz. Doğru cevap C şıkkıdır.

Konya Ovası, Senozoik sonlarında geniş bir tatlı ve tuzlu su gölüydü. Pleistosen döneminde iklim şartlarının kuraklaşması ve gölün drene olmasıyla çekilen suların geride bıraktığı killi, marnlı ve kireçli göl tortulları bugünkü Konya Ovası düzlüğünü oluşturmuştur. Bu nedenle ova hem tektonik hem de tipik bir eski göl tabanı düzlüğüdür. Doğru cevap A şıkkıdır.

Marmara Bölgesi'nde yer alan Bursa Ovası, zengin alüvyon topraklarına ve yüksek tarımsal potansiyele sahip olmasına rağmen; otomotiv, tekstil, makine sanayisi ve çok hızlı nüfus artışına bağlı kontrolsüz kentleşme nedeniyle Türkiye'de tarım arazilerinin en fazla tahrip edildiği ve amaç dışı kullanıldığı sahaların başında gelir. Yüksekova, Pasinler, Tefenni ve Iğdır ovalarında ise sanayileşme baskısı Bursa Ovası ile kıyaslanamayacak kadar düşüktür. Doğru cevap B şıkkıdır.